up
Search      menu
مذهب و عرفان :: مقاله حكم نماز و روزه در قطب PDF
QR code - حكم نماز و روزه در قطب

حكم نماز و روزه در قطب

حكم نماز و روزه در قطبين

وقتي تاريكي در اين مناطق شديد است، شب محسوب مي شود و آغاز آن، آغاز نماز مغرب و عشا است و وقتي تاريكي مايل به سياهي شروع شود و پرتوهايي از نور آشكار گردد، صبح آغاز مي شود. بنابراين هر گاه تاريكي خفيف شود، روز اين مناطق محسوب مي شود تا اين كه حالت قبل، تكرار شود.
صاحب عروهٔ الوثقي۱ درباره مكلفي كه در قطب زندگي مي كند، مي نويسد:
إذا فرض كون المكلّف في المكان الذي نهاره ستّهٔ أشهر و ليله ستّهٔ أشهر أو نهاره ثلاثهٔ و ليله ستّهٔ أو نحو ذلك فلا يبعد كون المدار في صومه و صلاته علي البلدان المتعارفهٔ المتوسطهٔ مخيرا بين افراد المتوسط و أما احتمال سقوط تكليفهما عنه فبعيد كاحتمال سقوط الصوم و كون الواجب صلاهٔ يوم واحد و ليلهٔ واحدهٔ و يحتمل كون المدار بلده الذي كان متوطّنا فيه سابقا إن كان له بلد سابق؛
مسأله دهم:
چنانچه مكلفي در مكاني زندگي كند كه ۶ ماه از سال، روز و ۶ ماه ديگر آن شب باشد، و يا سه ماه از سال روز و ۹ ماه ديگر آن شب باشد و ··· بعيد نيست كه ملاك در نماز و روزه اين فرد، سرزمينهاي متعارف و واقع شده ميان دو قطب باشد و اين فرد مخير باشد كه براي نماز و روزه هايش يكي از سرزمينهاي مياني را مبنا قرار دهد. اما احتمال سقوط نماز و روزه نسبت به اين فرد بعيد است، همچنان كه احتمال سقوط روزه و وجوبِ نمازِ تنها يك روز و يك شب، بعيد به نظر مي رسد. اين احتمال هم وجود دارد كه ملاك [در نمازها و روزه هاي اين فرد] سرزميني باشد كه قبلاً در آن زندگي مي كرده است ؛ البته اين احتمال در صورتي است كه فرد مزبور وطن سابقي داشته باشد.
صاحب عروهٔ الوثقي در مورد نماز و روزه چنين شخصي چهار احتمال را ذكر مي كند:
۱. ملاك در نمازها و روزه هاي مكلف مزبور، سرزمين هاي معمولي باشد و خود مخيّر است كه براي نمازها و روزه هايش يكي از بلاد معمولي را [كه ميان قطبين قرار دارند] مبنا قرار دهد.
۲. سقوط تكليف نماز و روزه از اين فرد است.
۳. روزه از اين فرد ساقط است و در مورد نماز هم [در تمام ماه هايي كه روز است] تنها نماز يك روز و ]در تمامي ماه هايي كه شب است تنها نماز] يك شب واجب است.
۴. ملاك در نمازها و روزه هاي مكلف مزبور، وطن سابق او مي باشد؛ البته در صورتي كه وطن سابقي داشته باشد.
روشن است كه سه احتمال اخير باطل هستند. اما اين كه فرد در چنين موقعيتي به كلي فاقد تكليف باشد، احتمالي است كه هرگز نمي توان به آن ملتزم شد. احتمال سوم هم كه تنها نماز يك روز و يك شب واجب باشد، احتمالي است همچون احتمال قبلي، به علاوه هنگامي كه شب طولاني باشد، زوال خورشيد محقق نمي شود [تا وقت مشخصي براي اقامه نماز ظهر ايجاد شود].
اما احتمال چهارم، ممكن است دليل آن، استصحاب باشد. اما اين احتمال با [فرضِ] عبور عابر از مناطقي كه روزها و شب هايشان نسبت به وطن او متفاوت هستند، قبل از رسيدن به مناطق قطبي، نقض مي شود.
از ميان چهار احتمال گذشته تنها احتمال اوّل، كه صاحب عروه آن را بعيد ندانسته، صلاحيت بحث و بررسي دارد. تحقيق اين وجه متوقف بر ذكر نكاتي چند است:
▪نكته اوّل: هر مكاني داراي طول و عرض جغرافيايي است. طول جغرافيايي عبارت است از: قوس عمود بر خط نصف النهار گرينويچ [از يك طرف] و بر خط نصف النهار محل مورد نظر [از طرف ديگر]. بنابر اين مقدار مسافت ميان دو نقطه مزبور، طول جغرافيايي مكان مورد نظر را تشكيل مي دهد.
اما عرض جغرافيايي عبارت است از مقدار قوس عمود از خط استوا تا آن مكان. بنا بر اين مقدار مسافت دو نقطه مزبور، عرض جغرافيايي آن جا را تشكيل مي دهد.
از آن جا كه خط استوا دايره اي است كه كره زمين را به دو نيم تقسيم مي كند و در پي آن عرض جغرافيايي هم به عرض جغرافيايي شمالي و جنوبي تقسيم مي شود، بنابر اين مقدار قوسي كه از خط استوا شروع شده و به قطب شمال ختم مي شود نود درجه مي باشد، همچنان كه قوسي كه از خط استوا تا قطب جنوب امتداد دارد، نود درجه مي باشد.
▪نكته دوم: مناطقي كه بين خط استوا و يكي از دو قطب شمال و جنوب قرار دارند، بر حسب دوري آنها از خط استوا، داراي درجات متفاوتي هستند. مناطقي كه بين خط استوا و درجه ۶۷ واقع شده اند، مناطق معتدل محسوب مي شوند و در طي ۲۴ ساعت، از شب و روز برخوردارند، اگر چه با يك ديگر از نظر بلندي و كوتاهي شب و روز، اختلاف دارند. مناطقي كه بالاي ۶۷ درجه هستند مناطق قطبي به شمار مي آيند و طول روز و شب در آنها برحسب دوري از مناطق معتدل، مختلف است و وجه اشتراك اين مناطق اين است كه يا از روزهاي طولاني برخوردارند و يا از شب هاي طولاني، به طوري كه هرچه به خط نود درجه نزديك تر مي شويم، طول شب يا روز برخي از اين مناطق تا به شش ماه هم مي رسد. بنابر اين آنچه مشهور شده كه طول روز يا شب در تمامي مناطق قطبي شش ماه است، همه جا صحت ندارد و اين سخن تنها در مورد نقاطي كه در مرز خط نود درجه قرار دارند، صحيح است. اما مناطقي كه ميان خط نود درجه و خط ۶۷ درجه قرار دارند بر حسب دوري و نزديكي از اين دو خط، از طولِ شب و روز متفاوتي برخوردارند اگر چه همگي اين ويژگي را دارند كه داراي روز يا شب طولاني هستند.
▪نكته سوم: گذشت كه برخي مناطق نزديك خط ۶۷ درجه، در طيّ ۲۴ ساعت، از روز و شب برخوردارند و ممكن است [طول شب و روز در اين مناطق به اين صورت باشد كه] بيست و دو ساعت آن شب و دو ساعت ديگر، روز باشد يا برعكس. مردم اين مناطق اگر چه از روز يا شب طولاني برخوردارند، با اين حال بايستي فرايض خود را [از قبيل نماز و روزه] بر طبق روز و شب، و مشرق و مغربي كه دارند، به جا آورند. به اين صورت كه بيست و دو ساعت روزه بگيرند و نمازهاي يوميه را در طي دو ساعت انجام دهند، و راه ديگري وجود ندارد و امكان ندارد [در اين مناطق] بتوانيم حكم روز را در شب و يا حكم شب را در روز اجرا كنيم.
اما بحث در مورد مناطقي است كه بالاتر از خط ۶۷ درجه قرار دارند، يعني مناطقي كه با گذشت ۲۴ ساعت، شب يا روز ندارند. آنچه در كلام صاحب عروه مطرح شده، همين مورد است.
▪نكته چهارم: متبادر از كلمات فقها در اين زمينه اين است كه در مناطق قطبي شب و روز از هم متمايز نيستند و زمان يا فقط روز است و يا شب. به همين دليل اقوال فقها متفاوت شده در مورد كيفيت اقامه فرايض در اين مناطق و اين كه چگونه مي شود در حالي كه خورشيد در ميان آسمان است، نماز مغرب و عشا و يا در حالي كه هوا شديداً تاريك است، نماز ظهر و عصر را به جا آوريم.
از اين رو احتمالات پيشين را مطرح كرده اند و ملاحظه شد تنها احتمالي كه صاحب عروه بعيد ندانسته بود [قابل طرح و بررسي] باقي ماند و آن احتمال اين بود كه: نماز و روزه افرادي كه در اين مناطق به سر مي برند بايستي بر طبق بلاد معمولي ميان دو قطب شمال و جنوب باشد و افراد اين مناطق مخيرند كه هر يك از اين بلاد مياني را مبناي انجام فرايض خود قرار دهند.
به عنوان مثال فردي كه در قطبين زندگي مي كند مي تواند معيار را، مقدار روز و شب مناطق معتدل و مناطقي كه در آن فصل شب و روز در آنها كوتاه نيست، قرار دهد؛ اگر چه در برخي فصول روز تا شانزده ساعت و شب تا هشت ساعت هم برسد. بنابراين چنين فردي بايستي به مقدار روز مناطق معتدل روزه بگيرد و نماز ظهر و عصر را اقامه كند و بر مبناي شب مناطق معتدل روزه را افطار كند و نماز مغرب و عشا را نيز طبق همين معيار به جا آورد. بنا بر اين بايستي [در مناطق قطبي] مقدار شب و روزِ فصول مختلف سال در مناطق معتدل دور از آن مناطق، مراعات گردد.
آنچه بيان شده، متبادر از كلمات فقها بود. اما دو نكته به نظر مي رسد كه متذكر مي شويم:
اولاً، چه دليلي وجود دارد كه اهالي مناطق قطبي بايستي بلاد معمولي مياني را مبنا قرار دهند و اين مناطق را بر بلاد نزديك قطبين كه در طي ۲۴ ساعت از شب و روز اگر چه يكي كوتاه تر و ديگري بلندتر، برخوردارند ترجيح دهند؟
ثانياً، دستيابي به مقدار روز مناطقي كه در فصل خاصي معتدل هستند، دشوار است و با توجه به اين كه اسلام دين آساني است چنين چيزي نمي تواند در طي قرون متمادي، به ويژه قبل از پيشرفت وسايل ارتباطي سيمي و بي سيمي، براي عموم مردم معيار باشد.
اينك با توجه به مطالب گذشته به بيان نظر خود در اين زمينه مي پردازيم:
●ديدگاه انتخابي درباره نماز در مناطق قطبي
مناطق قطبي در همه فصول از يك نحوه روز و شب برخوردارند؛ اگر چه كيفيت روز و شب در اين مناطق با روز و شب در مناطق معتدل متفاوت است و با همين تفاوت است كه مشكل نماز و روزه در اين مناطق به شكلي كه در ذيل بيان مي شود، حل مي گردد:
اگر روز از شب طولاني تر باشد و از مرز يك ماه يا دو ماه تا شش ماه تجاوز كند، در اين صورت راهنماي ما در تشخيص روز از شب، خورشيد است. توضيح اين كه در اين مناطق، حركت خورشيد بر حسب آنچه حواس ما درك مي كند، حركتي دوراني همچون حركت سنگ آسياب است به اين صورت كه در طي ۲۴ ساعت يك بار با اوج و حضيضي كه دارد حول افق مي چرخد. بنا بر اين خورشيد حركتش را از شرق به سمت غرب و در ضمن يك خط منحني شكل آغاز مي كند و هرچه بالاتر رود و به سمت غرب حركت كند، سايه شاخص بيشتر مي شود تا آن كه ازدياد سايه شاخص متوقف شود. سپس جريان بر عكس مي شود و اين جريان در سمت شرق روي خواهد داد و در اين موقع خورشيد در آن نقطه به خط استوا مي رسد و به اين وسيله اوقات ظهر و عصر را مي توان تشخيص داد.
پس از آن، خورشيد در اين خط منحني شروع به حركت مي كند تا اين كه به پايين ترين درجه برسد، اگر چه غروب نمي كند. آن گاه حركتش را از غرب به شرق آغاز مي كند و در اين موقع است كه شب فرا مي رسد و شب ادامه دارد تا وقتي كه حركت خورشيد به نقطه اي منتهي شود كه از همان جا شروع به حركت كرده بود، و كمي قبل از رسيدن خورشيد به نقطه شرق، اوّل فجر محسوب مي شود.
بنا براين حركت خورشيد راهنماي ماست براي دستيابي به اوّل و وسط روز و ابتداي شب و آغاز فجر. اين بيان، استحسان نيست بلكه هوا هم آن را تأييد مي كند. توضيح اين كه وقتي خورشيد از طرف غرب شروع به حركت مي كند تا به سمت غرب برسد هوا مانند مناطق معتدل بسيار روشن است و وقتي به طرف غرب پايين مي آيد و از آن جا به سمت شرق حركت مي كند هوا به تيرگي و تاريكي خفيفي ميل مي كند. لذا ساكنان اين مناطق، با حركت نخستين خورشيد، رفتار روز، و با حركت بعدي خورشيد، رفتار شبانه مي كنند به اين معنا كه به هنگام حركت نخستين خورشيد، اقدام به كارهاي روزانه مي كنند و به هنگام حركت بعدي خورشيد به خواب شبانگاهي مي روند.
بنابر اين روشنايي و تاريكي در طي ۲۴ ساعت بر يك منوال نيست بلكه از روشني به تيرگي و يا از روشني شديد به روشني ضعيف تر تغيير حالت مي دهد. اين نيست مگر به سبب اين كه حركت نخستين خورشيد ملازم با وجود روز در مناطق معتدل است همچنان كه حركت بعدي خورشيد ملازم با وجود شب در آن مناطق مي باشد. اما ميل مركز چرخش زمين به دور خود به ميزان ۵ ۲۳ موجب مي شود كه خورشيد در برخي فصول به مدت زيادي در اين مناطق خيمه زند به طوري كه اگرچه خورشيد اوج و حضيضي داشته باشد اما در اين مدت غروبي از آن ديده نشود.
تمامي آنچه بيان شد در صورتي است كه در اين مناطق روز طولاني باشد، اما اگر قضيه برعكس باشد يعني در اين مناطق شب تا شش ماه طول بكشد، حكم اين صورت هم از آنچه در صورت نخست بيان كرديم، روشن مي شود؛ زيرا خورشيد اگر چه در اين مناطق براي مدتي طولاني غروب مي كند اما تاريكي در اين مناطق به يك شكل نيست بلكه شدت و ضعف دارد. شدت تاريكي نشانه حكومت شب در مناطق معتدل است؛ همچنان كه تاريكي ضعيف نشانه حكومت روز در آن مناطق مي باشد. از اين طريق مي توان روز را از شب تشخيص داد به اين صورت كه زمان ۲۴ ساعت تقسيم مي شود به تاريكي محض و تاريكي آميخته با كمي نور كه تاريكي محض، شب و اوّل وقت نماز مغرب و عشا، و تاريكي آميخته با كمي نور ابتداي روز است. اين حالت چند ساعت ادامه دارد تا اين كه مجدداً تاريكي شديد فرا رسد و اين چند ساعت، روز اين مناطق شمرده مي شود و بايستي در اين ساعات روزه گرفت؛ همچنان كه حد وسط اين چند ساعت، ظهر اين مناطق محسوب مي شود و بايستي نماز ظهر و عصر را به جا آورد.
●●نتيجه
با توجه به مطالبي كه بيان شد، مناطق قطبي يا نزديك به قطب به سه دسته تقسيم مي شوند:
۱. برخي از اين مناطق به گونه اي هستند كه در آنها شب و روز به طور جداگانه وجود دارند و هر چند شب و روز در اين مناطق متساوي نيستند اما طلوع و غروبي براي خورشيد وجود دارد كه فرايض روزانه با طلوع خورشيد و فرايض شبانه با غروب خورشيد انجام مي گيرد اگر چه مقدار اين شب يا روز كوتاه باشد.
۲. [برخي ديگر از اين مناطق به گونه اي هستند كه داراي روز طولاني مي باشند] و چنانچه اين مناطق داراي روزي طولاني باشند، خواه به شش ماه برسد يا نرسد، از آن جا كه خورشيد قابل ديدن و حركتش دوراني و مانند سنگ آسياب است، بنابراين وقتي حركت خورشيد از شرق به سمت غرب است، روز و وقتي خورشيد به دايره نصف النهار برسد، ظهر محسوب مي شود، و زماني كه حركت خورشيد به سمت شرق پايان يابد و حركتش را به سمت غرب آغاز كند، شب فرا مي رسد و هنگامي كه حركت خورشيد به طرف غرب پايان يابد و خورشيد حركتش را به سمت شرق آغاز كند، ابتداي روز اين مناطق است. بدين گونه يك دوره شبانه روزي در طي ۲۴ ساعت تكميل مي شود.
۳. [برخي مناطق هم هستند كه داراي شب هاي طولاني هستند.] چنانچه شب در اين مناطق طولاني باشد، خورشيد اگر چه قابل رؤيت نيست اما تاريكي در آنها به يك شكل نيست؛ بلكه تاريكي ميان تاريكي شديد و تاريكي مايل به سياهي در نوسان است. بنابراين وقتي تاريكي در اين مناطق شديد است، شب محسوب مي شود و آغاز آن، آغاز نماز مغرب و عشا است و وقتي تاريكي مايل به سياهي شروع شود و پرتوهايي از نور آشكار گردد، صبح آغاز مي شود. بنا بر اين هر گاه تاريكي خفيف شود، روز اين مناطق محسوب مي شود تا اين كه حالت قبل، تكرار شود.

مقدمه نور يک نوع تابش الکترومغناطيسي است که از ترکيب دو ميدان الکتريکي و مغناطيسي تشکيل يافته است. تابش الکترومغناطيسي شامل ميدان الکتريکي متغير با زم ...

از گذشته هاي بسيار دور تاکنون بسياري از مردم بر اين باور بوده و هنوز هم هستند که «فيروزه سنگي است که براي انسان و به خاطرآرامش او آفريده شده است » حتي ...

● تكه اي از آسمان در دستان ما از گذشته هاي بسيار دور تاكنون بسياري از مردم بر اين باور بوده و هنوز هم هستند كه «فيروزه سنگي است كه براي انسان و به خاط ...

● طرز كار قطب نما عقربه قطب نما هنگام باز نمودن درب آن ، آزاد شده و حول محور خود مي چرخد و سپس به علت نيروي مغناطيسي كره زمين هميشه در يك جهت معين كه ...

با نماز بيني شيطان را به خاک بماليد در اهميت و ارزش نماز سخن زياد گفته شده به طوري که در روايات از بزرگان ديني داريم که فرمودند نخستين چيزي که بنده بر ...

نماز يکي از صورت‌هاي عبادت‌ است که در برخي از اديان وضع شده اشت. فهرست مندرجات [۱ پيرامون واژه •۲ نماز در دين يهود •۳ نماز در دين اسلام •۴ نماز در ...

«اَلصَّلوةُ مِعراجُ المُومِن». نماز معراج مؤمن است. پيامبر اکرم (ص) نماز زيباترين جلوه پرستش، والاترين گونه نيايش، جلوه اي زيبا از بند گي و عبود يت و ...

در ميان همه امور دنيا تنها چيزي که مي تواند انسان را مستقيم به کمال خود برساند، نماز است. اين نماز نردبان ارتقا آدمي است که از صحنه قشر مادي به صفحات ...

دانلود نسخه PDF - حكم نماز و روزه در قطب