up
Search      menu
جانور شناسی :: مقاله جلبکها (algae) PDF
QR code - جلبکها (algae)

جلبکها (algae)

جلبکها براي چه شکفته ميشوند؟

جلبکها (algae) گروه بزرگي از موجودات ساده هستند که مانند گياهان، حاوي کلروفيل هستند و قابليت فتوسنتز دارند، اما برخلاف آنها فاقد ريشه، ساقه، برگ و گل هستند.
آنها از دسته آغازيان محسوب ميشوند و قادرند با فتوسنتز مواد غيرارگانيک را به مواد ارگانيک تبديل کنند. جلبک ها عمدتاً در آبهاي کم عمق مي رويند و براي رشد به نور خورشيد، دي اکسيد کربن (CO۲)، آب و مواد معدني نياز دارند. جلبکها به دو دسته پر سلولي (ماکرو آلگها)و تک سلولي (ميکرو آلگها)تقسيم ميشوند.
جلبکهاي ميکروسکوپي (ريز جلبکها) از قديميترين ساکنان اقيانوسها و آبهاي شيرين به شمار ميروند، تنوعي که در شکل، اندازه و محيط زيست جلبک ها وجود دارد در کمتر گروهي از موجودات زنده ديده ميشود.
جلبک ها به رنگهاي قرمز، سبز يا قهوهاي ديده ميشوند. بيشتر جلبک هايي که در آب زندگي مي کنند تک سلولي هستند. به اين جلبکهاي تکسلولي که در آب شناورند، ريز شناور يا فيتوپلانکتون (پلانکتون هاي گياهي) ميگويند.
فيتوپلانکتونها گياه تک سلولي محسوب ميشوند و در مجاورت نور خورشيد با جذب گاز کربنيک و مواد مغذي از آب، عمل فتوسنتز يا «ساخت مواد آلي» را انجام مي دهند و اين مواد نيز به مصرف ديگر جانداران ميرسند.
به همين لحاظ، اين موجودات زير بناي توليد در آبها را بر عهده داشته و حيات اکثر آبزيان به آنها وابسته است و هر گونه تغيير در کم و کيف و يا ترکيب آنها، داراي پيامدها و تغييرات گسترده در ترکيب و الگوي پراکنش ديگر آبزيان خواهد بود. در مقايسه با محيط خشکي، فيتوپلانکتونها در ايجاد مواد آلي در ستون محيطهاي آبي دقيقاً همان نقشي را ايفا ميکنند که گياهان در خشکي بر عهده دارند و زنجيره اصلي حيات از آنجا آغاز ميشود.
جلبکها براي چه شکفته ميشمند؟
پديده شکوفايي جلبکي (algal bloom) هنگامي روي ميدهد که بر اثر عوامل گوناگون تعداد جلبکها در حجم آب از مقدار معمول بيشتر شود، بهگونهاي که رنگ آب تغيير يابد.
گاهي براي اشاره به اين پديده از اصطلاح عمومي کشند سرخ (Red tide) استفاده ميشود.
نام کشند (tide) به اين دليل همراه با رنگ ميآيد که اين پديده يکنواخت نيست و شدت آن مانند کشند يا جزر و مد آب دريا کم و زياد ميشود و بالا و پايين ميرود. اما از آنجاييکه هيچ ارتباطي بين جزرومد و اين پديده وجود ندارد، و از طرف ديگر وقوع اين پديده همواره رنگ آب را قرمز نميکند، برخي از محققان ترجيح ميدهند که از اصطلاح «شکوفايي جلبکي» استفاده کنند و به انواع خطرناک آنها شکوفايي جلبکي مضر يا «هَبز» (Hazardous Algal Blooms = HABs) گفته شود.
شکوفاييهاي فيتوپلانکتوني پديدهاي است عادي که هر ساله و در چندين نوبت به صورت طبيعي در آبهاي دريايي پيش ميآيد و در خلال آن تعداد فيتوپلانکتونها زياد ميشود. زمان معمول آن در مناطق نيمه گرمسيري و معتدله کره زمين معمولاً در اوايل بهار و پاييز است که طي آن درجه حرارت آب مساعد رشد اين جلبکهاي تک سلولي ميشود. اما اگر تعداد اين سلولها بيش از حدود يک ميليون عدد در ليتر شود، در اين صورت رنگ آب به رنگ رنگيزه غالب اين موجودات تغيير ميکند و ممکن است منجر به بروز مشکلاتي براي انسانهها و يا آبزيان شود.
در بروز کشند سرخ عوامل متعددي دخيلند که بستگي به محل و زمان دارد . در برخي موارد به واسطه اثرات انساني در مناطق ساحلي مثلا ريختن فاضلاب به دريا و در نتيجه افزايش مواد مغذي اين پديده روي ميدهد. در برخي مناطق فصلي است و ناشي از بالا آمدن آب از اعماق ساحلي است. در برخي موارد، بروز طوفانهاي گردوخاک حاوي آهن ميتواند عامل آن باشد و پس از يک طوفان، چنانچه عامل حرارت نيز مساعد باشد، شکوفايي پلانکتوني رخ ميدهد. اين حالت در خليج فارس و درياي عمان به کرات مشاهده ميشود.
در برخي مناطق اقيانوس آرام، بروز برخي از پديدههاي بزرگ مقياس، مانند وقوع اِلنينو، موجب شکوفايي ميشود. گرماي مناسب (گرم شدن سطح آب)، کاهش شوري (ناشي از بارندگي يا ورود روانآبهاي سيلابي) در خلال تابستان، آرام شدن دريا، نيز از ديگر عوامل شکوفايي پلانکتوني هستند.
در اين زمينه فرضيههاي جديد و البته اثباتنشده ديگري هم وجود دارد. مثلا برخي محققان احتمال ارتباط اين پديده با زمينلرزه را مطرح کردهاند و معتقدند پس از وقوع زمينلرزه در يک منطقه، شرايط براي شکوفايي پلانکتوني مهيا ميشود.
جابجايي پلانکتونها توسط باد، امواج و طوفانها و حتي کشتيها از ديگر عواملي است که ميتواند منجر به افزايش يکباره تعداد آنها در يک منطقه و وقوع پديده کشند سرخ شود.
به طور کلي ميتوان گفت: درجه حرارت مناسب و وجود مواد مغذي (خصوصاً فسفات و نيترات) مهمترين عوامل کشند سرخ هستند و عوامل فرعي و محلي ديگري نيز در شدت و يا گسترش آن نقش دارند.
● رنگ آب دريا
نوع رنگ آب دريا به هنگام وقوع کشند سرخ بستگي به نوع گونه فيتوپلانکتون و رنگيزه آن دارد و ميتواند شامل رنگهاي قرمز، صورتي، زرد، سبز و قهوهاي باشد. ولي از آنجا که بيشتر اين پديده به صورت قرمز است، به همين لحاظ معمولا به آن کشند سرخ گفته ميشود.
نوع رنگ غالب در آبهاي ايران نيز قرمز تا قهوهاي است که توسط گونهاي دوتاژک دار به نام ناکتيلوکا ايجاد ميشود. رنگ گونههاي دياتومهاي معمولاً زرد رنگ و براي سيانوباکترها نيز معمولاً تيره است. البته تراکم سلولي بيشتر شکوفاييهاي پلانکتوني در آن حد نيست که رنگ آب دريا را تغيير دهند و بر عکس، هر تغيير رنگي نيز ناشي از شکوفاييهاي پلانکتوني نيست.
● گونههاي عامل کشند سرخ
انواع و گونههاي خاصي از فيتوپلانکتون ها شکوفا شده و ايجاد کشند سرخ ميکنند که از اين ميان، انواع دياتومهها، سيانوباکترها (جلبکهاي سبز-آبي) و دوتاژکان يا دينوفلاژلهها انواع اصلياند که گروه آخر مهمترين گروه است و شکوفائيهاي سمي و مضر، ناشي از زياد شدن برخي از گونههاي آنهاست.
در کل، حدود ۵۰ درصد کشندهاي سرخ و ۷۵ درصد هَبزها(HAB) يا انواع مضر از دوتاژکان (داينوفلاژله) هستند.
از بين انواع فوق، ميتوان به برخي از مهمترين گونهها که در آبهاي ايران وجود دارند، اشاره کرد:
▪ داينوفلاژله ناکتيلوکا سين تيلانز (Nauctiluca scintillans):
اين گونه بدون توکسين و يا زهرابه است و مهمترين و رايج ترين گونه جلبکي است که هر ساله و به طور معمول در آبهاي ايران ايجاد کشند سرخ مي کند. زمان شروع شکوفايي آن در اوايل فصل بهار و سپس انتهاي تابستان است و در تمامي آبهاي ساحلي و دريايي خليج فارس از تنگه هرمز تا آبهاي استان بوشهر پيش آمده و رنگ آب دريا را قرمز قهوهاي ميکند. در درياي عمان نيز گونه غالب است.
در زمستان سال ۱۳۸۴ گسترش آن از شهر مسقط در کشور عمان تا سواحل ايران در درياي عمان و در تمامي سطح درياي عمان مشاهده شد. اثر اين شکوفايي به صورت مرگ ماهيان و عمدتاً در مناطق ساحلي خود را نشان ميدهد. عامل اصلي شکوفايي آن وجود فسفر (به صورت فسفات) و درجه حرارتي حدود ۲۲ درجه است.
▪ دياتومهِ اسکلتونما کوستاتوم (Skeletonema costatum):
اين دياتومه با پوسته سيليسي خود معمولاً در ايام سرد سال در خليج فارس شکوفا شده و رنگ آب را زرد مي نمايد. وقوع آن کم است.
▪ جنس تريکودسميوم (Trichodesmium):
اين جلبک تک سلولي جزو سيانوباکترها بوده و معمولاً در آبهاي فقير و در فصول گرم شکوفا ميشود. در آبهاي دريايي ايران، خصوصاً در آبهاي بندرعباس در خلال ماههاي اواخر بهار و تابستان شکوفا ميشود و رنگ آب را تيره ميکند. زياد شدن سلولهاي آن موجب تغذيه ديگر موجودات از آن، خصوصاً باکتريها، داينوفلاژلهها، پروتوزوآها و پاروپايان يا کوپه پودها ميشود که در تقويت زنجيره حيات دريا نقش دارد.
▪ جنس نودولاريا( Nodularia ):
اين جنس براي اولين بار در سال ۱۳۸۴ در آبهاي درياي خزر در سمت سواحل شرقي ايران در حدود شهريور تا مهرماه شکوفا شده و رنگ دريا را تغيير داد. گسترش آن از بندر آستارا تا حوالي ميانه دريا بود.
به نظر ميرسد اين شکوفايي مجدداً در مردادماه امسال تکرار شده است. هرچند که علت بار اول آن همچنان ناشناخته است اما احتمال ميرود پسابهاي ساحلي علت اين پديده باشند که با حاکم شدن حرارت مناسب (حدود ۲۰ درجه)، تبديل به يک کشند سرخ گرديده است. اين جنس داراي توکسين است و ممکن است موجب تلفات ماهيها شود.
● تاثيرات کشند بر محيط و آبزيان:
کشند سرخ به صور مختلف موجب تأثير بر محيط و اکوسيستم ميشود که مهمترين آنها عبارتند از:
تغييرات ميزان اکسيژن و گاز کربنيک
مرگ و مير انبوه ماهيان و آبزيان
انسداد آبگيرهاي دريايي- آب شيرينکنها
توقف و لطمه به فعاليتهاي پرورش آبزيان
توقف فعاليتهاي گردشگري
مرگ و مير ديگر موجودات مانند پرندگان دريايي و پستانداران دريايي مانند دولفينها
ورود توکسين به آب دريا
مسموميت آبزيان و غذاهاي دريايي – مرگ و مير انسانها
● راههاي مبارزه با کشند سرخ
امروزه استفاده از فن آوريهاي نوين مانند تصاوير ماهواره، موجب شده تا دانشنمندان بهتر قادر به شناسايي و پايش شکوفائيهاي پلانکتوني باشند و به عنوان نمونه در مورد مناطق آلوده آگاهي لازم به مردم داده ميشود تا در صورت سمي بودن جلبکهاي شکوفا شده و احتمال مسموم بودن آبزيان، مردم از آنها تغذيه نکنند و از شنا کردن در آب بپرهيزند.
زماني که کشند سرخ پيش ميآيد، عملاً هيچگونه راه حل مبارزه گسترده با آن وجود ندارد و و زوال آن بايد به صورت طبيعي صورت گيرد. البته راهحلهاي مقطعي مانند مبارزه زيستي يا استفاده از شيوههاي مبارزه فيزيکي و شيميايي مانند روشهاي اوزوندهي آب، يا پاشيدن خاک رس بر روي آب استفاده ميشوند اما با توجه به اينکه در هر مبارزهاي لازم است زمان و تلاش صرف شده همراه با هزينه نيز در نظرگرفته شود، به نظر ميرسد جلوگيري از شکوفايي جلبکي مضر منطقيتر از صرف زمان و هزينه براي مبارزه با آن باشد.
مديريت تخليه آب توازن کشتيها و جلوگيري از ورود فاضلاب به دريا که منجر به کاهش ورود مواد مغذي به آب ميشود، ميتواند در اين مورد راهگشا باشد.

مقدمه جلبکهاي ميکروسکوپي ( ريز جلبکها ) از قديمي ترين ساکنان اقيانوسها و آبهاي شيرين مي باشند، خلقت آنها نه تنها به ميليارد ها سال قبل از تاريخ حيات ب ...

جلبک هاي ميکروسکوپي(ريز جلبک ها) از قديمي ترين ساکنان اقيانوس ها و آب هاي شيرين مي باشند، خلقت آن ها نه تنها به ميليارد ها سال قبل از تاريخ حيات بشر ب ...

اهميت اقتصادي و کاربردي جلبکهاي دريايي جلبکهاي ميکروسکوپي ( ريز جلبکها ) از قديمي ترين ساکنان اقيانوسها و آبهاي شيرين مي باشند، خلقت آنها نه تنها به م ...

بنتوزها گروهي از موجودات زنده هستند که در روي يا کف بدنه آبي زندگي مي کنند. نام بنتوز از يونان گرفته شده و به معناي « اعماق دريا» است. جوامع بنتيک طيف ...

بنتوزها گروهي از موجودات زنده هستند که در روي يا کف بدنه آبي زندگي مي کنند. نام بنتوز از يونان گرفته شده و به معناي « اعماق دريا» است. جوامع بنتيک طيف ...

مدتي است که ماهيان آب شور نيز به بازار آبزي دان کشورم وارد شده اند و به بيان بهتر آکوآريوم دريايي ( Marine aquarium ) نيز جاي خودش را در ايران باز کرد ...

اسب دريايي يک نوع ماهي از خانواده سوزن ماهيان (syngnathidae) است که در آبهاي حاره اي و معتدل سرتاسر جهان يافت مي شود. طول بدن اسبهاي دريايي از ۱۶ ميلي ...

کوسه و انسان، نياکان مشترکي داشته اند و بافتهاي بدن آنها چندان از يکديگر متفاوت نيست. اگر بتوانيد چند دقيقه اي خاطره دندانهاي تيز کوسه را در فيلم آروا ...

دانلود نسخه PDF - جلبکها (algae)