up
Search      menu
زمین شناسی,جغرافیا :: مقاله تهران قديم PDF
QR code - تهران قديم

تهران قديم

پرسه در تهران قديم

چنار بوده است و باغ، جويبارهاي روان؛ آب و هوايي خوش و مسيري بر سر راه ري. از ري پيش از اين نوشتيم که چگونه گندمش بر قدرت طلبان بي وفايي کرده است؛ اما در هر صورت ري بوده است و عبدالعظيم حسني و تاريخ نهفته در آن؛ ري بوده است و علماي آن که رازي برايش بسنده مي کند. اما تقريبا تا ۳ قرن پيش، آن زمان که هنوز تهران نه برجي داشت و نه بارويي؛ به قصبه اي خوش آب و هوا اشتهار داشت که جويبارهايش در بهاران جان را خنک مي کرد و چنارهايش سايه ساري امن بر دامنه جنوبي البرز منحصربه فرد بود؛ هر چند تابستان هايش گرم بوده است، اما نسيم بامدادي و شبانگاهي توچال خنکايي بوده است براي آرام جان. اين روزها ديگر تهران است با بيش از ۱۰ ميليون جمعيت و ساختمان هاي سر به فلک کشيده؛ چنارهاي تاريخي خيابان وليعصرش را نيز نه کسي دل دارد که سر ببرد و نه زندگي مدرن شهري و خيابان هاي تنگ امان مي دهد که نگه دارندش، خودش مساله اي شده است که برايش نشست و همايش تشکيل مي دهند.
بگذريم از اينها تهران، با همه اين نازيبايي ها که اين گونه بر چهره اش خط انداخته است، هنوز نگين البرز است، هنوز هم وقتي که باران امان مي دهد و چهره شهر را مي شويد، سينه ريز کوه هايش نقشي از استواري و صلابت بر ذهن شهر ترسيم مي کند. تا کنون زياد از سفر کردن به ساير شهرها نوشته ايم که البته هر يک زيبايي خاص خود را دارند و نگيني هستند بر انگشتر زرين ايران زمين ۴ فصل؛ اما خود تهران نيز برخلاف آنچه که ما در ذهن مان داريم، گنجينه اي از تاريخ و هنر در دلش نهان دارد؛ چرا که حداقل بيش از ۲ قرن است که اين قصبه گمنام از گمنامي به در آمده است و تبديل به قطب قدرت، اقتصاد و... شده است. بنابراين خوب است که يک روز نيز برويم تهران گردي و چه اشکالي دارد که اگر مهماني داشتيم بدانيم که از تهران برايش چه بگوييم و کجا ببريمش؛ پس کوله بار مي بنديم به سمت تهران قديم!
● کاخ گلستان، بازار و مسجد امام
شايد نسل امروز ندانند در ميان دود و دم سبزه ميدان و ميدان ارک، کاخي است که بيشترين تحولات دو سده ايران در آن رقم خورده است و اين کاخ جايي نيست جز کاخ گلستان که امروز تبديل به موزه شده است و بازديد از آن براي همگان آزاد است.
کاخ گلستان، ميراث دار ۴ نسل پادشاهي بوده است. براي پادشاهان صفوي، تهران قصبه اي خوش آب و هوا بوده است براي عبور به سمت ري و زيارت حرم عبدالعظيم حسني؛ شاه طهماسب نخستين فردي بوده که دستور داده است بارويي به طول يک فرسخ در محل ارک کنوني کشيده شود که بعدها ديوار بلندي گرد آن بنا شکل مي گيرد و عمارات مقر سلطنتي در داخل آن ساخته مي شود که آن را ارگ مي نامند. در اواخر عهد صفوي تهران گاهي به عنوان مقر دربار پادشاهان صفوي مورد استفاده قرار مي گرفته است.
هنگامي که دست تاريخ پايان روزگار صفويان را رقم مي زند نوبت به زنديان مي رسد و آرام آرام کاخ گلستان تبديل به کاخ مي شود و جايي براي تردد پادشاهان زنديه که خلوت کريمخاني حاصل همين دوران است؛ هر چند که بعدها همين کاخ گلستان مکاني مي شود براي انتقام گيري قاجارها از زنديان. کاخ گلستان در روزگار قاجارها تبديل به مقر حکومتي مي شود؛ محل اسکان شاه و خاندان شاهي و بخش مهمي از داستان هايي که از قاجار شنيده ايم در اين کاخ رقم خورده است و شايد بتوان اين گونه تعبير کرد که جز زمان هاي تابستان و ييلاق هاي ونک، تجريش، زرگنده، قلهک و... بقيه مدت اسکان شاه در کاخ گلستان بوده و آغاز سلطنت تمام پادشاهان قاجار نيز در اين کاخ بوده و البته مراسم تاجگذاري پادشاهان پهلوي نيز در کاخ گلستان انجام شده است. اين نکته را نيز نبايد از ذهن دور داشت که اتفاقي مانند مراسم افتتاحيه مجلس اول نيز در همين کاخ گلستان انجام شده است. کاخ گلستان هنوز ديدني ها دارد که در ادامه به برخي از نکات آن اشاره مي شود.
● شمس العماره
شمس العماره به گوش بسياري از ما ايرانيان آشناست؛ بلندترين ساختمان زمان خود که مشرف به تهران بوده است که درباريان از فراز آن تهران را رصد مي کرده اند. شمس العماره يکي از بناهاي تاريخي دوره قاجار است که در اين دوره درون کاخ گلستان ساخته شده است و از شاخص ترين بناهاي اين کاخ است. اين ساختمان در سال ۱۲۸۲ به دستور ناصرالدين شاه آغاز شده است و در ۲ سال به مباشرت دوستعلي خان نظام الدوله به پايان رسيده است. دليل شاخص بودن اين ساختمان ارتفاع آن و تزئينات و طراحي اين بناست. سبک اين بنا ترکيبي از معماري سنتي ايراني و معماري غربي است.
شما نيز اگر يک روز دل تان براي تهران قديم و تاريخ آن تنگ شد، حتما سري به کاخ گلستان بزنيد و مطمئن باشيد که آن قدر نگفته ها در آن آرميده است که مي تواند خاطره اي خوش از رنگ تاريخ و آداب و سنن تهران قديم برايتان ترسيم کند؛ علاوه بر شمس العماره، تالار سلام، تالار آينه و نقاشي هاي کمال الملک و کاخ ابيض يا موزه مردم شناسي و عمارت بادگير و... همه از ديدني هاي نهفته در کاخ گلستان است.
● بازار تهران؛ گذر لوطي صالح و... نماد قدمت تهران
حال بگذاريد چند قدم بيرون از کاخ بگذاريم. بازار؛ که در جامعه سنتي نماد تکاپو و تجارت بوده است، تعامل مردمان با يکديگر، نماد کسب و کار و رزق حلال. شايد براي شما نيز جالب باشد که بدانيد بناي اوليه بازار تهران به دوران شاه طهماسب صفوي برمي گردد؛ بنابراين سابقه تاريخي آن بسيار قديمي است. بازار تهران هم اکنون به ثبت ملي رسيده است، يعني اين که براين اساس حفظ و نگهداري از آن الزامي است و ساخت و ساز در آن ممنوع است؛ قانوني که مسوولان بايد توجه بيشتري به آن مبذول کنند.
نخستين تقسيم بندي بازار تهران به اين شرح بوده است: بازار لباف ها، کرجي دوزها، سراج ها و نعل چي ها؛ يعني پاسخي به نيازهاي زمان خودشان بوده است.
نکته: اگر يک روز دل تان براي تهران قديم تنگ شد، حتما سري به کاخ گلستان بزنيد و مطمئن باشيد که آن قدر نگفته ها در آن آرميده است که مي تواند خاطره اي خوش برايتان ترسيم کند
بگذاريد به دور از زرق و برق امروزي جنس هاي چيني بازار تهران امروز؛ چشم هايمان را ببنديم و به زمان هاي کمي دورتر برويم؛ مثلا زمان آغامحمدخان قاجار خوب است؛ برويم گذر لوطي صالح که هنوز در بازار تهران معروف است. در تاريخ اين گونه ثبت است که آغامحمدخان قاجار که تجربه کاخ زنديه و تلخک هاي آن را ديده بوده است، از فردي به نام لوطي صالح که از افراد بنام تهران نيز بوده است، مي خواهد که به عنوان تلخک دربار براي او شيرين زباني کند؛ سخن کوتاه اين که لوطي صالح بيچاره سرانجام به سبب يک شوخي که به مذاق شاه خوش نيامده بوده است، شاه دستور مي دهد که بيني اش را ببرند و آن گاه اجازه مي دهد که او برود. محله لوطي صالح در تهران قديم، از محلات سرشناس و اعيان نشين شهر بوده است. اين محله که هم اکنون تقريبا مخروبه اي بيش از آن باقي نمانده است بسياري از حوادث تاريخي مانند قتل گريبايدوف، سفير روسيه در اين محله رخ داده است و بسياري از سفيران کشورهاي خارجي در اين محله سکونت داشته اند. لوطي صالح را بسياري به عنوان جوانمرد و لوطي مي شناخته اند و به همين سبب گذري در بازار به نام او نامگذاري شده است. زيرگذر معروف به او پايين تر از چهارسوق بازار بزرگ و بازار مسگرها واقع شده است.
اما وقتي که از بازار تهران سخن مي گوييم، مسجد امام خميني نيز در جايگاه خود در کنار بازار حائز اهميت است. اين مسجد که به نام قديمش مسجد سلطاني معروف بوده است از بناهاي دوران فتحعليشاه قاجار به شمار مي رود و در انتهاي خيابان ناصر خسرو واقع شده است که خود از ديدني هاي پايتخت محسوب مي شود.
اما بازار تهران و حاشيه اش باز هم ديدني دارد؛ امامزاده هاي زيد از جمله امامزاده هايي است که هم به جهت تاريخي و هم به جهت مذهبي حائز اهميت است. اين بقعه در محله بازار در انتهاي جنوبي بازار بزازان يا بازار امير ميان چهارسوق کوچک و انتهاي بازار ارسي دوزها واقع شده است. از نظر قدمت تاريخي پس از بقعه سيد اسماعيل(ع) و امامزاده يحيي(ع) در رديف سوم قرار دارد. برخي از آثار تاريخ اين امامزاده از جمله صندوق منبت عتيقه آن به عهد صفوي برمي گردد ولي ساختمان آن به دوران قاجاريه برمي گردد که به سفارش کامران ميرزا نايب السلطنه ساخته شده است.
اگر اهل تاريخ هستيد هم خوب است بدانيد که لطفعلي خان زند آخرين پادشاه قاجاريه در اين امامزاده دفن است. او که رقيب سرسخت آغامحمدخان قاجار بوده است، پس از شکست خاندان زنديه از قاجاريه به دستور آغامحمدخان قاجار که کينه اي ديرين از زنديه داشته است به قتل مي رسد و در نهايت جوان ۲۲ ساله را که تاج قدرت امان زندگي را از او مي ستاند در امامزاده زيد به خاک مي سپرند.
● مسجد و مدرسه سپهسالار و دارالفنون
حال که به تهران قديم رفتيم، بگذاريد کمي نيز به مهد علم و دانش برويم؛ مدرسه و دانشگاه. دارالفنون، واقع در ناصرخسرو، نخستين مدرسه تحصيلات عاليه در ايران بوده است که به دستور اميرکبير ساخته شده است. بسياري دارالفنون را همتراز دانشگاه دانسته اند و دانش آموختگان اين دانشگاه در تحول دانش، مديريت و فرهنگ ايران بسيار تاثيرگذار بوده اند. مدرسه دارالفنون به عنوان اثرملي به ثبت رسيده است و هم اکنون به عنوان زيرمجموعه پژوهشگاه مطالعات آموزش و پرورش درآمده است.
زمان ساخت دارالفنون به قبل از مسجد و مدرسه سپهسالار برمي گردد؛ اما مهم ترين وجه تمايز اين دو از يکديگر اين است که دارالفنون بيشتر در ارتباط با علوم مدرن فعال بوده است و مسجد و مدرسه سپهسالار همان گونه که از مجاور بودن مسجد و مدرسه آن مشخص است بيشتر حالت بومي داشته است.
هم اکنون کتابخانه مدرسه سپهسالار بيش از ۴۲۰۰ کتاب خطي به خط مولفان در خود جمع آورده است و نزديک به ۱۰هزار نسخه نيز کتاب چاپ سنگيني در گنجينه اين کتابخانه وجود دارد.
بنيانگذار مسجد و مدرسه سپهسالار حاج ميرزا حسن خان سپهسالار قزوين صدر اعظم ناصرالدين شاه قاجار و برادرش مشيرالدوله بوده است و بسياري ساختار مسجد سپهسالار را شبيه به مساجد ترکيه دانسته اند.
آيا باز هم مي خواهيد از ديدني هاي تهران بنويسيم؛ ديدني هايي که بسياري از ما چشمان خود را روي آنها بسته ايم و حتي فکر نمي کنيم که مي توانيم يک روز تعطيل يا در يک روز تابستاني به آن سفر کنيم؛ براي سفر کردن لزومي ندارد که حتماً تا دوردست هاي جغرافيايي برويم، چرا که دوردست هاي تاريخي نيز جاي مناسبي براي سفر کردن است و چه بهتر که دوردست هاي تاريخي به جهت جغرافيايي به ما نزديک باشند. اگر ميهماني داشتيد که مي خواستيد تهران را به او معرفي کنيد، نگران نباشيد که تهران کم از ديدني ندارد. اگر زمان امان دهد و قلم ياري کند، باز هم از تهران خواهيم نگاشت؛ اما همين جا خوبست علاوه بر آنچه برشمرديم از برخي از اين ديدني ها فقط نام ببريم:
ساختمان مجلس شوراي ملي
خانه قديمي فخرالدوله
مجموعه کاخ سعدآباد
قبرستان ظهيرالدوله
سردر باغ ملي
و...
تا سفري ديگر خدانگهدار!

نامگذاري خيابان ها و محلات هر شهر خود بيانگر بخشي از فرهنگ و تاريخ آن محل است، به ويژه نام هايي که توسط مردم انتخاب شده و براساس واقعيت هاي اجتماعي و ...

از عهد باستان ايرانيان به موازات ساختن راه به امکانات و تاسيسات بين راهي نيز توجه داشتند، زيرا سفر در اين راه ها بدون داشتن امکانات بين راهي امکان ندا ...

معرفي تپه هاي تاريخي استان تهران در قسمت قبل به معرفي خانه هاي تاريخي استان تهران پرداختيم . اينک در ادامه مي خوانيم تپه چشمه علي تپه و محوطه باستاني ...

با توجه به توضيحات عنوان شده خاکها از نظر قابليت اراضي وسريهاي داراي محدوديت در استان تهران وهمچنين با درنظر گرفتن تعاريف موجود از بيابان و شرايط اکول ...

فهم حيران شود از حقه ياقوت انار سعدي . اينکه تهران در گذشتههاي دور، سبز و خرم و آبش فراوان و درختانش پربار بوده است، خبر تازهاي نيست و در جايجاي نوش ...

مردم تهران هر روز عمارت بلند مرتبه اي را که در ميان هاله اي از دود و مه نشسته بر صورت شهر از دور نمايان است مي بينند ، ساختمان بلندي که مي گويند چهارم ...

يک روش خوب براي درک مفاهيم نانويي، مطالعه ي نقاط شروع اين فناوري در دنياي علم است. در قرن بيستم، به دنبال کشف قابليت هاي گسترده ي مولکول ها در ساختن م ...

قديمي ترين سنگهاي آتشفشاني كره زمين توسط زمين شناسان در كاناداكشف شدند. اين سنگها تقريباَ ۴ ميليارد سال سن داشته و در شمال كبك، كشف شده اند. دانشمندان ...

دانلود نسخه PDF - تهران قديم