up
Search      menu
زمین شناسی,جغرافیا :: مقاله تاريخ کاني شناسي PDF
QR code - تاريخ کاني شناسي

تاريخ کاني شناسي

تاريخ کاني شناسي و کاربردهاي آن (1)

● مقدمه
ابزارهاي سنگي و اشياء فلزي بجا مانده از تمدن کهن، کاشي کاري ها و لعاب کاري هاي ابنيه تاريخي، ظروف سفالينه و خشتي و آجري، بناهاي سنگي همچون تخت جمشيد و پاسارگاد بخشي از آثار باشکوه و زيباي متعلق به تمدن چند هزار ساله ايران زمين هستندکه بعضي از اشياء بجاي مانده در موزه هاي ايران و جهان ستايش بينندگان را بهمراه دارد و يادآور تلاش کاوشگران، معدنکاران و هنرمنداني است که از دير باز سنگها و کانيها را مي شناخته و راههاي استخراج آن را هم ميدانسته اند. در مورد زادگاه دانش کاني شناسي و زمين شناسي عقايد متفاوتي وجود دارد. اما آنچه که از گذشته بجاي مانده نشان از دانش فراوان نياکان فروهر ايراني از زمين شناسي است. پيشرفت علوم کاني شناسي را بايستي در استخراج معادن جستجو کرد و لذا روميان باستان که در کشورهاي لهستان، مجارستان و منطقه بوهم آلمان معادن استخراجي داشته اند از پيشگامان اين فن مي دانند.
در مورد تاريخچه کاربرد مواد معدني بيتمن مي گويد: بشر از ميان فلزات طلا را قبل از ساير فلزات مي شناخته است و قبل از آن از کانيهاي غير فلزي براي ساخت ابزارهاي شکار، دفاع از خود و وسائل کشاورزي استفاده مي کرده است. پس از طلا، مس و در عصر فلزات با آلياژ ها و انواع آن آشنا بوده و بر همين اساس عصر هاي آهن، مفرغ و برنز تقسيم بندي شده اند.
بشر اوليه جهت تهيه ابزارهاي سنگي بدنبال سنگهائي سخت و مقاوم با لبه هاي تيز و برنده بوده که کانيهاي کوارتز و ابسيدين در ميان ابزارهاي يافت شده در آثار بجاي مانده بارزترين است.
نحوه استفاده و شيوه هاي بکارگيري از اين ابزار ها چنان در پيشرفت و رشد تمدن بشري موثر بوده که بر پايه آن سه دوره پارينه سنگي، ميان سنگي و نوسنگي بنياد نهاده شده است.
استفاده از خاک رس در ساخت ارگ هاي باستاني و پس از آن کاربرد رس پخته در اينگونه بناهاي تاريخي و ظروف سفالينه بمنظور انبار کردن غلات مرسوم بوده است. مصريان در ۳۰۰۰ سال قبل از ميلاد و چيني ها قرنها پيش از ميلاد با استفاده از مخلوط خاک رس با کوارتز و فلدسپات ظروف چيني را مي ساختند که به همه دنيا صادر مي شد . در حاليکه اروپا در قرن پانزدهم ميلادي به اين فن آوري دست پيدا کرد.
تاريخ کاني شناسي
در دوره پيش از تاريخ، مردم عهد باستان از سنگهاي آهکي براي ساخت خانه هاي خود استفاده مي کردند. استفاده از خاک رس بعنوان ملات و گاه پرچين مرسوم بوده و با کشف سنگ آتشزنه يا چخماق(سيلکس) از آن براي ساخت ابزار کار(داس و تبر) نيز استفاده ميکردند. آثار بجاي مانده در مناطق کرمانشاه، لرستان و ميناب قدمتي حدود ۱۰۰ هزار تا ۷۵ هزار سال پيش را نشان مي دهند.
آثار بدست آمده از حفريات هوکريده ۱۹۶۶ در منطقه کوهبنان کرمان بخوبي جايگاه ابسيدين را در صنايع مشرق زمين معين مي نمايد. بازمانده اشياء کوهبنان نشان مي دهد که ساکنان اين مناطق در اواخر هزاره نهم و اوايل هزاره هشتم پيش از ميلاد از تکنولوژي بسيار پيشرفته اي در صنعت ابزار سازي برخوردار بوده اند . به احتمال زياد ابسيدين مورد نياز از معدن بصيران در شمال يا از معادن اطراف بم در جنوب تامين مي شده است.
اواخر هزاره هفتم و اوائل هزاره ششم در ايران را مرحله گذر از دوره نوسنگي به دوره فلزات مي دانند و اين در حالي است که بگفته اسميرنوف دوره نوسنگي تا اواخر هزاره چهارم در اروپا ادامه داشته است.
ساکنان تل ابليس کرمان( کرمان شناسي، محمدرحيم صراف) نخستين قوم ايراني بوده اند که کانسارهاي مس پيرامون خود را شناخته و به آن دسترسي داشته اند. و با ذوب اين کانه در ظروف سفالينه به ساخت وسائل زندگي مي پرداخته اند. ايشان مي گويند که اين ساکنان در ۶۰۰۰ سال قبل به ارزش و اهميت مس در اطراف دهکده خويش پي برده بوده اند. استفاده از کانيهاي کربناته مس (نظير مالاکيت و آزوريت) و سولفور مس (کالکوپيريت) در اين زمان ثابت شده است.
در هزاره چهارم استفاده از فلزات براي ساختن ابزار جايگاه خوبي پيدا نموده بود اما هنوز از سنگ نيز استفاده ميکرده اند. آثار مس چکش کاري شده نشان مي دهد که هنوز در تکنولوژي ذوب مس متبحر نشده بودند. جواهرات فراوان مزين به نگين هاي عقيق و فيروزه به جذابيت بيشتر اين آثار کمک شاياني نموده است.اشياء مسي، سربي و نقره اي اين دوران گوياي گسترش فعاليت هاي معدني اين دوران است. يکي از مکانهاي استفاده از مفرغ و آهن در نقشه خاورميانه کوهبنان است.
در هزاره سوم پيش از ميلاد شهداد مرکز رونق صنعتي و معدني و بازرگاني بوده است. در اين محل کارگاههاي فلز کاري(مس، مفرغ، نقره و سرب) و سفالگري و سنگ تراشي که از سنگ صابون(سرپانتينيت) و سنگ مرمر ابزار مي ساخته اند برپابوده است. در اين زمان از کوهبنان بعنوان مرکز توليد توتيا ياد مي کنند. آثار معدني استفاده از اکسيد روي در اين مناطق به اثبات رسيده است. استفاده از سنگ صابون و وجود کارگاههاي توليد اين ابزار و اشياء، در آثار تپه يحيي(جنوب دشت صوغان شهرستان بافت) و کشف چهار محل استخراج در شعاع ۲۵ کيلومتري اين محل نشان از مصرف و صادرات سنگ صابون از اين ناحيه به سرتاسر منطقه در اين دوران بوده است.
در اروپا ثابت شده است که در هزاره دوم پيش از ميلاد گذار از عصر سنگ به عصر مس به تدريج صورت گرفته اما در ايران آغاز عصر مفرغ(برنز) مقارن با همين زمان است.
در هزاره يکم قبل از ميلاد ساکنين ايران زمين مدتي است شهر نشيني را تجربه کرده و با انواع سنگهاي ساختماني جهت ساخت ابنيه آشنائي داشتند. در اين هنگام در نوشته هاي آسوري آمده است که ايرانيان کانه هاي سولفوري را در کوره هاي بلند هفت فوتي(۲ متر) تسويه مي کرده اند. استعمال روزافزون آهن اوضاع اقتصادي را دگرگون نمود زيرا معادن آهن بسيار متنوع تر و غني تر از معادن مس بود و مناطقي که قبلا از اهميت چنداني برخوردار نبودند اهميت يافتند. هرچند استفاده از آهن در فلات ايران موسوم به اين دوران است اما از اهميت استفاده از مس و مفرغ کاسته نشد. در نيمه نخست هزاره يکم دولت ايراني ماد در بخش باختري ايران پديدآمد. در اين زمان که بعنوان عصر تاريخ ايران از آن ياد مي کنند ساکنان ايران صنعتگراني داشته که با بسياري از سنگها و کانيها و حتي نحوه جايگيري آنها در زمين و گداز فلزات آشنا بوده اند.
در نيمه دوم هزاره يکم پيش از ميلاد با تاسيس امپراتوري پارسيان و اعتلاء تمدن ايراني نه تنها شناخت زمين و بهره برداري از منابع نهفته در درون آن ميسر شد بلکه در زمينه هاي زمين شناسي مهندسي همچون راهسازي، سدسازي، حفر کانال و پل سازي گسترش يافت. شناخت مواد نفتي و قير از سده ششم پيش از ميلاد در ايران آغاز شده بود و از چاههاي نفت باکو استخراج صورت ميگرفته است. دولت هخامنشي در اين دوران پهنه فرمانروائي خود را تا رود سيحون و آنسوي رود سند در شرق و رود دانوب در اروپا و حتي تا ليبي در افريقا گسترش داد و فن معدنکاري و استخراج سنگها و فلزات در تمام امپراتوري هخامنشي گسترش يافت. در اين دوران در هنگام سلطنت داريوش حفر کانال سوئز در مصر، آبراهه آتوس در يونان، راههاي شاهي از درياي مديترانه تا شوش و تخت جمشيد با بيش از ۲۶۰۰ کيلومتر طول و سد سازي هاي بر روي دجله و فرات و رود کر نشانه عظمت تمدن ايراني و هوش ايرانيان در زمين شناسي مهندسي آن دوران بوده است.
از فعاليت هاي دوره سلوکيان و پارت ها ميتوان به احداث جاده ابريشم(معبر اتصال شرق به غرب)، شهرهاي داراب گرد و تيسفون و ساختمان معابد آناهيتا در کنگاور و ابداع سيستم تاق زني و قوسهاي عرضي در ساختمان و پل سازي اشاره کرد.
در دوره ساسانيان صنايع معدني و هنرهاي وابسته به آن مانند گوهر سازي و فلز کاري رونق به سزائي داشت که ثروت ايرانيان را بگونه اي افسانه اي افزايش داد که در موزه هاي ايران و جهان نمونه هائي از آن در دسترس است. معدن قلعه زري در شمال کرمان متعلق به زمان ساسانيان است و دژي باستاني در کنار آن احداث شده بود که محل نگهداري فراورده هاي معدني بوده است. در اين معدن طلا همراه با مس يافت مي شود.
از آغاز اسلام تا دوره صفويان از فعاليت معدني در ايران اطلاع چنداني در دسترس نيست اما به نظر مي رسد که تا چندي اين فعاليت ها باز ايستاده و سپس در زمان خلافت خلفاي عرب مجددا به راه افتاده اند. در اين دوران دانشمنداني نظير ابونصر فارابي، بوعلي سينا، ابوريحان بيروني و زکرياي رازي در زمينه کاني شناسي و زمين شناسي مطالعاتي را انجام داده و رساله هائي را هم منتشر کرده اند .
بوعلي سينا دانشمند ايراني مواد معدني را به چهار دسته سنگها، فلزات ( ذابيات ) مواد سوختني ( کباريت ) و نمکها ( املاح ) تقسيم کرده است.
ابوريحان بيروني در کتاب الجماهر في معرفه الجواهر نيز نظرياتي در مورد تعيين وزن مخصوص کانيها ارائه نموده است که تا به امروز معتبر است.
زکرياي رازي نيز در کتاب سرالاسرار و الاحجار به فوايد داروئي و کيمياگري بعضي کانيها اشاره کرده است.
● تعريف کاني
زمين از انواع سنگهاي رسوبي،آذرين و دگرگوني تشکيل شده است. سنگها از تجمع کانيها و کانيها از اجتماع اتمها بوجود آمده اند. بعبارتي جهت درک مفاهيم مربوط به تشکيل سنگها در ابتدا بايد کانيها را بشناسيم و قبل از آن براي شناخت کانيها بايستي اصول اوليه و اساسي اتمها را بدانيم که چطور و چگونه با يکديگر براي تشکيل کانيها مشارکت مي کنند.
طبق تعريف کاني يا مينرال جسمي است جامد، متشکل از عناصر يا ترکيبات طبيعي، همگن و متبلور که با ترکيب شيميائي معين در زمين يافت ميشود. همه کانيها بجز شبه کانيها در ۷ سيستم تبلور شناخته شده متبلور مي گردند. مطابق تعريف مايعات نفتي و گازي و قير نمي تواند کاني قلمداد شود و شيشه نيز چون متبلور نيست جزء کاني ها طبقه بندي نمي شود.
کانيها در طبيعت به اشکال گوناگون در کنار هم جمع مي شوند انواع گردهمائي کانيها عبارتند از: بلورين، دانه اي، فيبري، ورقه اي، ستوني، تخته اي و ….
● خواص کانيها
کانيها را با استفاده از خواص گوناگون آنها از يکديگر متمايز مي کنند و بر اساس خصوصيات مشترک براي سهولت در مطالعه آنها طبقه بندي مي نمايند.
در جدول زير مهمترين خواص کانيها نوشته شده است.
شفافيت کانيها بر اين اساس به سه گروه شفاف، نيمه شفاف و کدر دسته بندي مي شوند
رنگ رنگ کاني در بسياري از مواقع وجه تمايز کاني از ديگر کانيها است
رنگ خاکه رنگ بجا مانده کاني بر روي کاشي بدون لعاب
جلاء جلاء فلزي، شبه فلزي، چرب، مرواريدي، الماسي، ابريشمي و شيشه اي و ….
سختي بر اساس سختي کانيها بين ۱ تا ۱۰ طبقه بندي مي شوند سختي ۱ کاني تالک و سختي ۱۰ کاني الماس است
وزن مخصوص کانيها با توجه به نوع عناصر متشکله آن وزن مخصوص متغير دارند
بو بوي گوگرد يا ترکيبات آرسنيک دار مانند زرنيخ که بوي سير مي دهند
مزه مانند نمک که مزه شور دارد
رخ سطوحي که کاني در امتداد آن سطوح بسادگي جدا ميگردد مانند رخ آسان ميکاها
سطح شکست سطوحي از کاني که بر اثر ضربه به شکلي خاص مي شکند مانند شکست صدفي در کاني کوارتز
خاصيت هدايت گرمائي بخصوص فلزات که خاصيت هدايت گرمائي خوبي دارند
خاصيت هدايت جريانهاي الکتريکي غالبا در فلزات مشاهده ميشود
خاصيت مغناطيسي سه گروه ديا، پارا و فروماگنتيسم بر اساس مقدار شدت و ضعف مغناطيسي کانيها
خاصيت ارتجاعي در فلزات از اين خاصيت در مفتول شدن فلز و چکش خوار بودن آن استفاده مي شود
خاصيت قابليت خمش مانند ميکاها
خاصيت شکنندگي مانند شيشه
خاصيت لومينه سانس خاصيت درخشش بر اثر تابش نور انواع فلئورسانس و فسفر سانس
خاصيت راديو اکتيويته انتشار امواج آلفا، بتا و گاما
خاصيت پيزو الکتريسيته خاصيت الکتريسيته تحت فشار يا کشش مانند کاني کوارتز در گرامافون و قطعات الکترونيکي
خاصيت پيرو الکتريسيته خاصيت الکتريسته بر اثر تغييرات گرمائي مانند کاني تورمالين
● راههاي شناسائي کانيها
براي شناخت کانيها روشهاي زير مهمترين روشها هستند.
▪ مطالعه بلور شناسي و نمونه دستي و تهيه مقاطع نازک و استفاده از ميکروسکوپ پلاريزان
▪ روش تجزيه و آناليز مرطوب سنگ يا کاني به روش هاي کالوريمتري، گراويمتري و ولومتريک
▪ روشهاي اسپکترومتري جرمي، اشعه ايکس و فلوئورسانس
▪ آناليز الکترون ميکروپروب

کاني ماده ي طبيعي، غيرآلي، بلوري و جامد است که در ترکيب سنگ هاي پوسته ي زمين يافت مي شود. برخي کاني ها از يک عنصر خالص و بسياري از آن ها از دو يا چند ...

روز اول دسامبر (دهم آذرماه) هرسال روز جهاني پيکار با ايدز نامگذاري شده است. در اين روز به جهانيان هشدار داده مي شود که در برابر اين بيماري واگيردار و ...

کاني کانيها ترکيبات طبيعي هستند که طي فرايندهاي زمين شناختي بوجود مي آيند. واژه کاني به ترکيباتي اطلاق مي گردد که از يک سو ترکيب شيميايي و از سوي دي ...

هيدرولوژي يا آب شناسي از دو کلمه Hydro به معني آب و Logos به معني شناسايي گرفته شده است. ديد کلي هيدرولوژي علمي است که در مورد پيدايش خصوصيات و نحوه ت ...

اطلاعات اوليه براي شناسايي کانيها از خواص فيزيکي ، کرسيتالوگرافي ، شميايي و هم چنين بررسيهاي زمين شناسي استفاده مي‌شود . با اينکه نتيجه حاصل از مطالعه ...

زمين شناسي رسوبي براي اکتشاف و تکميل اطلاعات مربوط به مخازن نفت و گاز مهم مي باشد. اطلاعات زمين شناسي براي براي پيشبيني مکان هاي احتمالي استان هاي نفت ...

● ريشه لغوي زمين شناسي ساختماني از واژه Structral به معني ساختاري يا ساختماني و Geologg به معني زمين شناسي گرفته شده است. ● ديد کلي هر کسي که با زمين ...

کشور ما از لحاظ وجود مخازن هيدروکربوري جزء کشور هاي بسيار غني دنيا محسوب مي شود. ولي با وجود اين آگاهي ما دانشجويان زمين شناسي و ديگر هم وطنان درباره ...

دانلود نسخه PDF - تاريخ کاني شناسي