up
Search      menu
تاریخ و فرهنگ :: مقاله تاريخ شفاهي PDF
QR code - تاريخ شفاهي

تاريخ شفاهي

جايگاه تاريخ شفاهي در درس تاريخ دانشگاهها

موضوع تاريخِ شفاهي آموزشِ تاريخ در دانشگاههاي ايران، از مباحثي است که تاکنون بدان پرداخته نشده است. به طور يقين در اين فرصت کوتاه نيز تنها ميتوان به طرح ضرورت مسئله پرداخت و بررسي و چگونگي اجراي اين موضوع را به فرصت ديگري واگذاشت. زيرا اين موضوع علاوه بر نياز به تحقيقات عميقتر، انجام يک طرح مطالعاتي گسترده را ميطلبد.
از قرن هيجدهم ميلادي در بسياري از شاخههاي معرفت بشري، انديشههاي جديد همراه با وقوع تحولاتي فراگير و شتابان پديد آمد. علوم انساني و از ميان آنها، تاريخ نيز در معرض اين تحولات قرار گرفت. اين تحولات، به بروز و ظهور آراي مختلف در تعريف علم، روش، موضوعات و مواد مورد مطالعة مورخان انجاميد.
منازعات موضوعي، گرايش طيفِ گستردهاي از محققان بود. مورخان نوانديش، موضوعِ تاريخ را به تاريخِ شاهان و برگزيدگان سياسي منحصر نميدانستند. از نظر آنان علم تاريخ، شناختِ فرهنگ عامه و گذشتة انساني بدون تمرکز بر قدرت سياسي و سلسلههاي حاکم بود. آنان، گشودن درهاي بستة تاريخنگاري و آزاد کردن مورخ را براي گشت و گذار در گذشته مورد تأکيد قرار ميدادند. تاريخ زبان، تاريخ تغذيه، تاريخ مسکن و مانند اينها بهعنوان بخشي از گزارش منسجم دربارة گذشته، مورد بحث ايشان قرار گرفت.۱ از نظر اين دسته، مقابله با تاريخ سياسي که به تاريخ بيحاصل زندگي شاهان، اغراق در نقش شخصيتها در تاريخ، گزارش طولانيِ جنگها و ديگر کشمکشها، تبديل شده بود ضرورت قطعي است. مطالعه و تحقيق دربارة گروهها و نهادهاي اجتماعي نظير زنان، کارگران، بازرگانان، معلمان و همچنين دانشگاهها، خانواده و ارتش، رويکردهاي نويني بود که مورخانِ جديد به آن ميانديشيدند.
مورخانِ نوگرا، همچنين به تغيير در حوزة يافتهها و شواهد تاريخي تأکيد داشتند. آنان يافتههاي تاريخي را محدود به اسناد و آرشيوهاي ملي نميدانستند و مورخان را به استفاده از منابع ديگر دعوت ميکردند. تاريخ شفاهي، ابزار نويني بود که مورد توجه قرار گرفت.۲
از آن زمان (۱۹۵۰م) تاريخ شفاهي به صورت گسترده در تاريخنگاريِ موضوعاتِ متنوع تاريخِ معاصر مورد استفاده قرار گرفت و انجمنهاي علمي تاريخ شفاهي تأسيس شد و طرحهاي تحقيقاتي گوناگون براي نگارش موضوعات تاريخ معاصر به اجرا درآمد.۳
بنياد اصلي اين روش، برآن قرار داشت که در نگارشِ تاريخ، مورخ بايد از گفتهها و گزارشهايي بهره بجويد که بازيگران و دستاندرکاران يک موضوع آن را نقل ميکنند. گردآوري اطلاعات مربوط به هر موضوع با استفاده از مصاحبههاي روشمند، ميتواند ابعاد ناشناخته و ناپيداي موضوعات تاريخي را روشن سازد. زبان گفتاري تاريخ شفاهي به دور از دغدغههاي زبان نوشتاري، به پردهبرداري از لايههاي پنهان و مغفول ماندة حادثه کمک ميکند. همچنين آرايش يافتههاي تاريخي در قالب سخن و گفتار شفاهي، متمايز از زبان نوشتاري است؛ هر چند که زبان گفتار در تاريخِ شفاهي سرانجام به صورت نوشته در ميآيد. تأکيد، تشديد، تمايل، توجه، تنفر و بسياري از احساسات درونيِ ديگر که در زبان گفتار نسبت به نوشتار بيشتر مجال بروز مييابد ميتواند يکي از دلايل اقبال گسترده به تاريخ شفاهي باشد۴
● آموزش تاريخ در دانشگاهها
بيش از نيم قرن از آموزش تاريخ در دانشگاههاي ايران ميگذرد. ۵ به طور مسلم در اين مدت اين رشتة آموزشي با تحولات مختلفي روبرو بوده است. مواجهة دستاندرکارانِ آموزشِ تاريخ با موضوعاتي که به ماهيت، ساختار، جريانهاي بيروني و دروني اين حوزة معرفتي باز ميگردد، ميتواند دستماية مطالعه قرار گيرد. ماهيت علم تاريخ که زماني هستي آن به عنوان يک علم، مورد تشکيک گروهي از اهل فن قرار گرفت۶ تا هنگامي که به مواجهه با علوم محض و موج پر رونق آن برخاست و يا هنگامي که علمآموزي در آن به سبب تحولات سياسي با اقبال روبرو شد و همچنين کم اقبالي اخير، ميتواند ناگفتههايي را از اين موضوع آشکار سازد.
ساختارهاي داخلي و خارجي اين رشته، مانند جايگاه آن در ميان ديگر رشتهها، نسبت و مناسبات اين رشته با مراکز قدرت سياسي و جريانهاي مختلف فرهنگي و فکري جامعه، مناسباتِ تاريخ با ساير رشتههاي علوم انساني مانند ادبيات، جغرافيا، جامعهشناسي و علوم تجربي، الزاماتي را به تاريخ و پيشينة اين رشته تحميل کرده که در قالب تدوين تاريخ شفاهي، به بخشي از آن ميتوان دست يافت.
● ضرورتهاي تدوين تاريخ شفاهيِ آموزشِ تاريخ
در مقالة حاضر، تدوين تاريخ شفاهي براساس هفت ضرورت توضيح داده شده است که عبارتند از:
۱) تاريخِ تاريخ
واقعيت آن است که تاريخنگاران گذشته و حال، چندان اهتمامي به بيان تاريخ خود نداشتهاند و اين در حالي است که موشکافي، مرارت و تحمل رنجها و سختيهايي که در راه روشن کردن حقايق تاريخي برخود هموار ميکنند، بر کسي پوشيده نيست. محقق امروز، نه تنها در دستيابي به زندگي و پيشينة مورخان گذشته با تنگناهاي فراواني مواجه است بلکه از تاريخ و سرگذشت مورخان معاصر نيز کم اطلاع است. گويا توافقي صورت گرفته که حتي مورخان معاصر هم که به عرصة نوين تاريخنگاري توجه دارند و براي مثال ضرورتِ تاريخِ مسکن و پوشاک را يادآوري ميکنند از تاريخ خود تغافل ورزند. فرو گذاشتن تاريخِ تاريخ يا تاريخِ مورخان، در حقيقت چشمپوشي از تعامل و مواجهة افرادي است که در تبيين حقايق گذشته نقش تعيينکنندهاي داشتهاند. با تدوين تاريخ شفاهيِ آموزشِ تاريخ، ميتوان به بخشي از اين مهم دست يافت.
۲) تاريخ شفاهي، ابزاري براي برنامه ريزي
ديدگاههاي جديد در برنامهريزي، بر ضرورت مطالعات تاريخي تأکيد ميکند. اکنون برنامهريزي در هر يک از حوزههاي اجتماعي، سياسي، فرهنگي و اقتصادي بدون مطالعة پيشينة تاريخي آن موضوع، کاري ناتمام و نارس است. به همين جهت برخي از مراکز سياسي، نظامي و اقتصادي، به ضرورت مطالعات تاريخي پيبردهاند و به صور گوناگون اين نياز را هر چند به صورت ناقص به گروههاي تاريخ دانشگاهها و مؤسسات تحقيقاتي منعکس ميسازند.
برنامهها و سرفصلهاي جديد در دورههاي مختلف آموزش تاريخ، از اين نياز مستثنا نيست. به نظر ميرسد تدوين تاريخ شفاهي با تکيه بر جمعآوري اطلاعات پيرامون نيازهاي برنامهريزان ميتواند در ارائه برنامهها و سرفصلهاي مناسب کمک مؤثري کند. گزارشهاي شفاهي مدرسان و اعضاي هيئت علمي تاريخ و پيشکسوتان، منبع بسيار مناسبي جهت اتخاذ تصميم مناسب در مورد عناوين درسي در سطوحِ مختلفِ رشتة تاريخ است.
۳) تاريخ شفاهي و شناخت چهره هاي علمي
شناخت بيشتر چهرههاي علمي در رشتة تاريخ از طريق بيان و گفتار، ميتواند مسير علمي دانشجويان فعلي را در پيمودن راه صعب و دشوار تحليل تاريخ هموارتر سازد. چگونگي آشنايي با حوزة تاريخ، سالهاي تحصيل براي اخذ مدارج عالي، سالهاي طولاني تدريس، رخدادهاي گوناگوني که طي سنوات خدمت با آنها روبرو بودهاند و بيان خاطرات از استاداني که اکنون در قيد حيات نيستند، کمترين دستاوردي است که در اين کار ميتوان انتظار داشت. اين گفتهها، براي دانشجويان جوان جاذب است و به تقويت انگيزة آنان و شناختِ راههاي موفقيتشان کمک ميکند.۷ در برهة اخيرِ حياتِ تاريخ، اين کار امري ضروري است.
۴) تاريخ شفاهي به عنوان شاخهاي جديد از تاريخ
تاريخ نو، زمينهها و شاخههاي مختلفي براي علم تاريخ تعريف ميکند که تاريخ اجتماعي، اقتصادي و فرهنگي، جامعهشناسي تاريخي، جغرافياي تاريخي و اقتصاد تاريخ از جملة آنهاست. تاريخ شفاهي نيز به سرعت در ميان گروههاي آموزشي تاريخ رواج يافته و صدها انجمن و طرح مطالعات تاريخ شفاهي در دانشگاههاي معتبر جهان در حال انجام است. قدمت برخي از انجمنهاي تاريخ شفاهي، به حيات رشتة تاريخ در دانشگاههاي کشور ميرسد. انجمنهاي تاريخ که اغلب وابسته به گروههاي تاريخ هستند اولويتهاي نخستين خود را به تاريخ شفاهي آموزش اختصاص دادهاند. تداول اين امر در ديگر مراکز علمي، ضرورت پرداختن به آن را در برابر ما قرار ميدهد.
۵) تاريخ شفاهي، بخشي از تاريخ آموزش عالي در ايران
آموزش عالي در ايران، به تدريج به مرز صد سالگي ميرسد. جهت برنامهريزيِ تدوينِ تاريخِ اين حوزه از فعاليتهاي انساني، همانند ديگر حوزهها بايد اقدام کرد. نگارش اين تاريخ بدون تاريخ شفاهيِ آموزشِ عالي، امري ناقص و ناتمام است.
۶) چالشهاي تاريخ و مورخان
ويژگي اين ضرورت، از آنجاست که رشتة تاريخ و مورخان نسبت به ديگر رشتههاي دانشگاهي با چالشهاي سياسي بيشتري مواجه بودهاند. شايد بتوان گفت اين چالشها نيز خاص تاريخ است. جريانهاي سياسي قبل و بعد از انقلاب هيچ يک از رشتههاي دانشگاهي را از نظر دور نداشت. آشنايي با تاريخ شفاهي، آنچه را بر تاريخ و مورخان گذشته، آشکار ميکند و آگاهيهاي لازم را در برابر چالشهاي پيشرو در اختيار مينهد.
آگاهي از تجارب گذشته نظير همراهي تاريخ و جغرافيا در دهههاي سي و چهل شمسي، منبع ارزشمندي است که اهل تاريخ را در برابر موضوعات اخير مانند رشتههاي ميان رشتهاي و روزآمد کردن برنامهها مطابق نيازها کمک ميکند. آموزش تاريخ و جغرافي و آنچه پيرامون آن رخ داده، از زبان ناظران و دستاندرکاران شنيدني و سخت مورد نياز است.
۷) تاريخ شفاهي و تأليف کتاب و منابع درسي
آموزش تاريخ بدون معرفي منبع و کتاب درسي، مشکل است. اما در معرفي اين منابع ميان مدرسانِ عنوانهاي درسي توافق زيادي وجود ندارد. شناخت ضرورت و چگونگي اين مهم و اجرا شدن آن، بخشي ديگر از دستاوردهاي تاريخ شفاهي است که ميتوان از زبان مؤلفان شنيد و آن را مورد توجه قرار داد.
بدين ترتيب، ميتوان گفت تدوين تاريخ شفاهي آموزش تاريخ به رغم مشکلات احتمالي آن، ميتواند آغازي بر روزآمدسازي برنامههاي درسي و ايجاد شاخة تاريخ شفاهي در دانشگاههاي کشور باشد.

روز اول دسامبر (دهم آذرماه) هرسال روز جهاني پيکار با ايدز نامگذاري شده است. در اين روز به جهانيان هشدار داده مي شود که در برابر اين بيماري واگيردار و ...

● اکديان اکديان، قومي سامي نژاد بودند که در شهر اکّد زندگي مي کردند. شهر اکّد شهري بود در کرانه باختري رود فرات و ميان شهرهاي سيپّار و کيش قرار داشت. ...

ايريدولوژي، شکلي از تشخيص بيماري است. که در آن، رنگها و ساير خصوصيات الياف قدامي عنبيه براي اطلاع در مورد سلامتي بيمار، معاينه مي شوند. متخصصان مشاهدا ...

● تعريف : استفاده صحيح از تنفس ، جهت درمان را تنفس در ماني گويند . ● تاريخچه : در حالي که اضطراب اغلب از آرامش طبيعي ما جلوگيري مي کند ، يکي از ساده ت ...

چون هر سه پيشوا در زمان واحد وارد عمل شدند و با پادشاهي سکا به رهبري «ايشپاکاي» و پادشاهي ماننا به رهبري «آخسري» متحد بودند، قيام کنندگان توانستند در ...

آجر از قديمي ترين مصالح ساختماني است که قدمت آن بنا به عقيده برخي از باستان شناسان به ده هزار سال پيش مي رسد.در ايران بقاياي کوره هاي سفال پزي و آجر پ ...

غرور و استبداد در اواخر کار آسيتاگ، او را برخلاف طبيعت خويش به جنگجويي هم سوق داد. در واقع تا وقتي که بختنصر داماد وي بر بابل فرمان مي راند وي به وسوس ...

هر چند از ايران باستان کتابي تاريخي بر جاي نمانده، اما از اشاره هاي مورخان يوناني مي توان دريافت که سنت تاريخ نويسي در ميان ايرانيان نيز وجود داشته اس ...

دانلود نسخه PDF - تاريخ شفاهي