up
Search      menu
تاریخ و فرهنگ :: مقاله تاريخچه حمل و نقل PDF
QR code - تاريخچه حمل و نقل

تاريخچه حمل و نقل

مقدمه :
جابجايي و انتقال دادن انسانها و يا اموال و کالا ها از جايي به جاي ديگر در قلمرو حمل و نقل قرار مي گيرند. اين مسئله در واقع يکي از مشغله هاي مهم انساني از ابتدايي ترين تا پيشرفته ترين مراحل توسعه بوده است.راهها و وسائط نقليه دو رکن اساسي حمل و نقل مي باشند .در گذشته که انسان مسافات زيادي پيموده و يا از پا و يا سر انسان بعنوان وسيله حمل و نقل استفاده مي کرد نيازش به راه محدود بود اما از زماني که به توليدات زياد پرداخت نياز به ايجاد راههاي بهتر و جاده هايي با مشخصات فني و مناسب احساس کرد .تا اينکه امروزه استفاده از وسايل نقليه غول پيکر و سريع السير و راههايي در زمين و هوا و دريا با کيفيتهاي بسيار بالا امري غير قابل اجتناب گرديده است.
ملل شرق با توجه به قدمتشان داراي گنجينه هاي ارزشمندي از تمدن بشري هستند و شهر نيز به عنوان يکي از اين آثار و در واقع مهد آثار مختلف تمدن در اين جوامع مطرح است. کشور ايران نيز بدين سابقه طولاني تمدن از اين آثار بي بهره نبوده است. راه و راهسازي در ميان ايرانيان چه در دوران باستان و چه در دوره هاي پس از آن همواره يک ضرورت بوده است. بر همين اساس بايد علل گرايش ايرانيان را به راه سازي و به تبع آن توسعه و افزايش مهارت آنها در اين بخش تا اندازه زيادي ناشي از شرايط و ويژگيهاي حاکم بر سرزمين ايران دانست.
سير تحول شهر سازي و شبکه حمل و نقل در ايران را مي توان به سه دوره عمده تقسيم نمود:
1. دوران باستان
2. بعد از ظهور اسلام
3. عصر جديد
1. دوران باستان:
شهر سازي دوران باستان: شهرهاي دوران باستان در ايران به دلايل نظامي ،مذهبي و يا اهميت قتصادي بنا مي شدند.با وجود اينکه قبل از ساسانيان مسئله شهر و شهر نشيني وجود داشته است ولي بيشتر شهرهاي دوران باستان در زمان ساسانيان به وجود آمده است . در اين دوره عناصر عمده ساخت شهر کهندژ ،شارستان و سواد (حومه)بوده است.
ميدان و بازار نيز از جمله فضاهاي اصلي شهر به شمار مي رفته اند.و ميدان که اغلب در نزدکي کاخ هاي سلطنتي بود از مراکز مهم سياسي محسوب مي شد.
ساخت شهر در دوران باستان :
ايران کشوري نيمه خشک است و بارندگي در آن بسيار اندک .آبادي ها و شهر ها در فلات ايران از يکديگر دورند.ايرانيان براي پيوند اين آباديهاي دور از هم تلاشهاي سازمان يافته بسياري را در حوزه راه سازي انجام دادند و بر همين اساس بود که در دوره خامنشي به دليل اهميت راه سازي سازماني مستقل در اين زمينه مسئوليت داشته و فعاليت مي کرده است .در دوران هخامنشي شهر ها اغلب بر اساس خواست پادشاهان شکل مي گرفت و کمتر از عوامل محيطي متأثر مي شد .شهر ها از دوره سلوکيان و پارتيها بتدريج در پيروي از قواعد نسبتاً معين استوار شد و سلوکيان اولاً بانيان شهرهاي جديد در ايران بودند .برخي از شهرها به شکل شطرنجي احداث مي شدند. طرح دايره اي شکل نيز ابتدا در دوره پارتيان و سپس در دوره ساسانيان مورد ت.جه قرار گرفت مسائل امنيتي بود.
نقش شبکه ارتباطي در دوران باستان:
اساس ساختمان راه ها بر هدفهاي جنگي و دولتي بود .و تسلط حکومت مرکزي و جريان اداري کارها را تسهيل مي کرد.ولي در عين حال سبب شد که کار بازرگاني و حمل ونقل کالا ها نيز آسان شود.از جمله راههاي عمده قديم در ايران که بدين منظور شکل گرفت راه شاهي و راه ابريشم مي باشد.در دوره ساسانيان وجود جاده ابريشم ايران باستان را بصورت پل ارتباطي چين و روم در آورده بود.در اين شهر ها اغلب جهت شبکه به سوي مرکز تجاري يا اداري بود و به نوعي حالت شفاهي را القا مي نمود . از طرفي در اثر رشد ارگانيک ،بخش شارزستان و سواد از شکل خاصي تبعيت نمي کرد.با وجود اين، شهر هايي که مبناي تأسيس آنها نظامي و حکومتي بود از نظر شکل شبکه داراي وضعيت روشن تري بودند ازجمله پاسارگاد.
2 . دوران بعد از ظهور اسلام
شهرسازي دوران : در دوره پس از اسلام ويژگيهاي شهر سازي نسبي ايران با خصوصيات مذهبي و اسلامي در هم آميخته و تکامل يافت؛ تا آنجا که علاوه بر وجود ارتباطهاي منطقي و دقيق بين فضا ها و عناصر شهر هاي مطابق با شرايط اقليمي جغرافيايي ،اقتصادي ،نظامي دفاعي،سياسي،مذهبي و مفهوم منطقه شهري نيز در قالب روابط برابر و سالم بين شهر و روستا تحقق پيدا کرد. عناصر شهري در اين دوره، محله، بازار، مسجد، مدرسه، ميدان، ارگ، بارو و گذر بوده است.با اين حال کهندژ ،شارستان و ربض در همه اين شهرها مشترک بوده است. وجود مسجد به عنوان مهمترين ساختمان شهر اسلامي است که محل برخورد انديشه هاي علمي و ديني و قضايي است.بطور کلي دردوران اسلامي و به خاطر وسعت نفوذ آن در مناطق مختلف و گسترش بازار مبادلات ،شهر نشيني رونق فراوان يافت.عمدتاً در اين دوران شهر ها در استخوان بندي اصلي تابع فرم خطي بودند. نحوه توزيع عناصر و فضاهاي عمومي بر پايه سهولت دسترسي ،مجاورت،مراکز اقتصادي اجتماعي و همجواري و تناسب فضاها و فعاليت ها مطرح بود.
نقش شبکه ارتباطي در شهر هاي دوران اسلامي:
در دوره اسلامي نه تنها راهها در سطح کشور ايران بسيار گسترش يافت و ايرانيان در روند راه سازي به تجارب ارزنده اي دست يافتند،ايجاد بناهايي با ويژگيهاي گوناگون در شهر و روستاها و جاده هاي حاشيه کوير و معابر کوهستاني با نامهاي مختلف چون رباط و کاروانسرا رواج يافت.
در اين دوران هرگاه امنيت و نظم در محدوده فلات ايران بر قرار بوده اين منطقه به شکل يکي از محورهاي اصلي مواصلات جهاني شامل تجارت و ترانزيت کالا در مي آمد و اين خود موجب رونق اقتصادي منطقه مي شد.غير از محورهاي اصلي شهر که از دروازه ها شروع مي شد ،مابقي گذرها تابع شرايط زير بودند:
* مسائل اقليمي بخصوص در نواحي گرم
* مسائل امنيتي بخصوص در شهرهايي که ضمن دارا بودن رونق اقتصادي ،در معرض حمله و هجوم اقوام بيگانه بودند.
لذا ميتوان گفت شبکه به شکلي نا منظم بود.
شهر سازي معاصر
آنچه که تحت عنوان شهر سازي دوره جديد هجوم موجي فراگير به شهرهاي بزرگ و سپس به سراسر کشور رسيد ، چيزي جز انعکاس تحولات غرب نبود.سالها پس از انقلاب صنعتي در غرب که دگرگوني هايي از شيوه هاي غربي شهر نشيني و برنامه ريزي شهر ي به عمل آمد .اين مسئله ابتدا در شکل ساختمانهاي شهري و معماري تک بنا ها و شپس بصورت تأثير بر روي اقدامات شهر سازي اوليه حکومت پهلوي که عبارت بود از تحميل الگوي مشبک خيابان کشي در بافت قدمي شهر ها بتريج به شکل قوانين نوسازي و بهسازي در آمد.به دنبال رشد شديد جمعيت شهرها و نياز به فضاهايي تازه و وسيع براي شهروندان تازه وارد ،تصميم بع احداث شهرها و شهرک هاي جديد گرفته شد.
تراکم بيش از حد محلات و عدم انسجام فرهنگي محلات،وجود خيابان هاي جديد الاحداث که بعضاً از ميان محلات قديمي گذشته و آن را به چند قسمت تقسيم نموده است وعدم رعايت موازيني که بايد در ساخت و ساز ساختمانها رعايت شود، همه از مصاديق بارز شهر سازي دوران معاصر هستند.
نقش شبکه ارتباطي در شهر سازي معاصر
آنچه که موجب از هم پاشيدگي بافت قديمي شهرها شد ،ورود اتومبيل و به ناچار خيابان کشي هايي براي ايجاد شبکه هاي ارتباطي به منظور تسهيل در رفت و آمد آن بود. اگر چه ورود اتومبيل به بافت هاي قديمي امري الزامي مي نمود، اما فرصتي براي انطباق با شرايط جديد ، به بافتهاي قدمي داده نشد.خيابان کشي هاي سريع، نا هماهنگ و بدون مطالعه و همچنين ورود غافلگير کننده اتومبيل ،ارتباط فضايي و پيوسته اين بافت ها را که طي سالها ي متمادي و بر اساس ارتباطات اجتماعي و اقتصادي شهروندان شکل گرفته بود،از هم پاشيده و باعث شد تا بافتهاي قديمي خصوصيات و کارکردهاي قديمي خود را از دست بدهد.ماحصل اين حالت بروز دوگانگي در سيستم شبکه معابر بود.شبکه معابر بخش هاي قديمي که با مقياس انساني مطرح شده بود، با شبکه جديد همخواني نداشت .از اين گروه شهر ها ،شيراز،همدان و يزد ... است.
پس از تخريب ناشيانه بافتهاي قديمي و از بين برئن ساختمانهاي با ارزش فرهنگي ،معماري و تاريخي و همچنين تضعيف فرهنگ و قوانين ضمني حاکم بر روابط شهر نشينان تصميم به تهيه طرح هاي جامع و تفصيلي براي شهرهاي بزرگ و طرح هاي هادي براي شهرهاي کوچکتر گرفته شد.
از جمله قوانين خاص در زمينه شهر سازي ، احداث و توسعه معابر و خيابانها است که در آبان ماه 1312 به تصويب رسيد و در تير ماه 1320 تحت عنوان «قانون توسعه معابر» مورد اصلاح قرار گرفت.
از سال 1345 اقدامات عمومي در جهت تحقق بخشيدن به مسائل شهر سازي در ايران انجام گرديد تهيه طرح هاي جامع و توسعه شهري ،تأسيس شوراي عالي شهر سازي،تعيين حريم يا محدوده نظارت بر فعاليتها و عمليات شهرسازي در شهرها ،صدور پروانه ساختماني و نظارت بر هر گونه عمليات شهر سازي و ساختماني در محدوده خدماتي و حريم شهرها و غيره تدوين شد.طرحهاي تفضيلي به حدود سالهاي 47 – 1346 باز مي گردد.
طرح هاي کليشه اي و همانند و همشکل ،موسوم به طرح هاي جامع شهري که در سراسر ايران به اجرا در آمد ،عاري از نقض و اشتباه نبودند. بعلاوه خود اين طرح ها چون در قالب سلسله مراتب برنامه ريزي در کشور تهيه و اجرا نمي شدند ، نتوانستند موفقيت چنداني را بدست بياورند.
منابع و ماخذ:
1- مطالعات حمل نقل ترافيک در تهيه طرح هاي تفضيلي - مهندس مشاور آمودراه - ناشر شرکت پردازش و برنامه ريزي شهري - چاپ اول 1376
2- جغرافيايي اقتصاد ايران 2 آسايش ، حسين
انتشارات دانشگاه پيام نور چاپ چهارم مهر 13813زمينه هاي غالب
3- در جغرافيايي استاني بهروز، فاطمه انتشارات دانشگاه تهران، چاپ اول 1374
4- درآمدي به اقتصاد شهري عابدين در کوش ، سعيد مرکز نشر دانشگاه تهران چاپ دوم 1472
5- مجموعه مقالات همايش بين المللي رويکرد فرهنگي به جغرافي پاپلي يزدي ، محمد حسين انتشارات دانشگاه فردوسي مشهد چاپ اول 1381
6- شهر ترجمه دکتر علي اشرفي انتشارات دانشگاه هنر چاپ دوم 1382
7- برنامه ريزي و ساخت شهرهاي کوچک ترجمه دکتر غلامرضا مولويان انتشارات فرنوش چاپ اول 1382
8- مجله راه ساختمان شماره 39
9- مقاله تحقيق در مسائل ايران، احمد اشرف

روز اول دسامبر (دهم آذرماه) هرسال روز جهاني پيکار با ايدز نامگذاري شده است. در اين روز به جهانيان هشدار داده مي شود که در برابر اين بيماري واگيردار و ...

ايريدولوژي، شکلي از تشخيص بيماري است. که در آن، رنگها و ساير خصوصيات الياف قدامي عنبيه براي اطلاع در مورد سلامتي بيمار، معاينه مي شوند. متخصصان مشاهدا ...

● تعريف : استفاده صحيح از تنفس ، جهت درمان را تنفس در ماني گويند . ● تاريخچه : در حالي که اضطراب اغلب از آرامش طبيعي ما جلوگيري مي کند ، يکي از ساده ت ...

علم نجوم چيست ؟ نجوم مطالعه مواد است و مقدمه ايست درباره فرايند بوجود آمدن آنچه در آنسوي جو زمين است كه اين جهان ، آسمان و گوي آسمان را از اتم هاي كوچ ...

آجر از قديمي ترين مصالح ساختماني است که قدمت آن بنا به عقيده برخي از باستان شناسان به ده هزار سال پيش مي رسد.در ايران بقاياي کوره هاي سفال پزي و آجر پ ...

آجر از قديمي ترين مصالح ساختماني است که قدمت آن بنا به عقيده برخي از باستان شناسان به ده هزار سال پيش مي رسد.در ايران بقاياي کوره هاي سفال پزي و آجر پ ...

آجر از قديمي ترين مصالح ساختماني است که قدمت آن بنا به عقيده برخي از باستان شناسان به ده هزار سال پيش مي رسد.در ايران بقاياي کوره هاي سفال پزي و آجر پ ...

ايرانيان باستان در چندين هزار سال قبل دست به ابتکار جديدي زده که آن را قنات يا کهريز نام گذارده اند. با اين اختراع که در نوع خود در جهان تاکنون بي نظي ...

دانلود نسخه PDF - تاريخچه حمل و نقل