up
Search      menu
تاریخ و فرهنگ :: مقاله تاتارستان PDF
QR code - تاتارستان

تاتارستان

تاتارستان، گنجينه کتابهاي قديمي فارسي و عربي

جايگاه ويژه اي که ملت تاتار در تقاطع فرهنگهاي گوناگون احراز مي نمايد، موجبات ترکيب ويژه و زيست دايمي آنان را در حوزه ي رود ولگا، به ويژه در عرصه ي معنوي فراهم آورده است. بدون شک عامل مهم در گفتگوي تمدنها با کشورهاي اسلامي را نقش وحدت بخش اسلام و زبان عربي که در کتب مذهبي و عرفي حتي از دوران پذيرش اسلام از سوي بلغارهاي حوزه ي ولگا گسترش يافته است تشکيل مي دهد. اجداد ملت تاتار با پذيرش خط عربي امکان همگرايي با تمدن اسلامي را به دست آوردند. تاجران عرب، فارس و بلغار و نيز بلغارهايي که در کشورهاي اسلامي تحصيل کرده بودند، کتابهايي را در زمينه ي ادبيات و فولکلور عربي و فارسي به حوزه ي رود ولگا آوردند. در اين دوره موج کاملي از ادبيات وساير ارزشهاي فرهنگي اعراب و ايرانيان به سوي تاتارستان جريان داشت که روابط خوب بازرگاني و اقتصادي به ميزان زيادي عامل آن مي گرديد. ضمناً اثربخشي فرهنگي جنبه ي متقابل داشت. در مخطوطات ملل مسلمان نام دهها تن از دانشمندان بلغاري و آثار آنها پيرامون موضوعات گوناگون فلسفه، طب، الهيات، فقه و اخلاق به ثبت رسيده است. مهاجران عرب و ايراني درمدرسه ي بلغار وبعدها در مدرسه ي سراي به تحصيل اشتغال داشتند.
زبان عربي اساساً زبان الهيات و علوم بود و فارسي، در قلمرو گسترده اي مشتمل بر ايران، افغانستان، قفقاز، فرارود و تا حدي هند، زبان ادبيات بود، يعني به مراتب از محيط صرفاً فارسي زبانان فراتر مي رفت. آثار برجسته ي شاعراني مانند رودکي، فردوسي، نظامي، خيام، سعدي، حافظ، جامي، عطار و بسياري ديگر به اين زبان نوشته شده اند. آثار اين اساتيد سخن را در منطقه ي پاولژميانه (حوزه ي رود ولگا) به خوبي مي شناختند و ترجمه مي کردند. تأثير ادبيات کلاسيک فارسي بر ادبيات بلغاري، تاتاري و مناطره ي معيني بين آنها آشکار است. ارتباط با ادبيات عربي و فارسي در امر تجربه اندوزي، اقتباس موضوعات و فراگيري سبکهاي شعري خود را نشان مي داد. در منطقه ي تاتارستان سبک ادبي خاصي شکل گرفت که در نگارش «نظيره»، تقليد آزادانه ي ترکي با پردازش خلاق آثار مؤلفان فارسي با حفظ تسميه آنها، بازتاب مي يافت.
منطقه ي پاولژ و خوارزم ضمن شمول در ترکيب کشوري واحد در سده ي هفتم هجري داراي حيات فرهنگي مشترکي بودند. طي سده هاي هشتم و نهم هجري ارتباط ادبيات تاتاري با فارسي جنبه ي تنگاتنگ و فعالتري پيدا کرد. ادبيات تاتاري سده هاي نهم و دهم هجري نيز در زادگاه خود محصور نماند و با رشته هاي محکمي با جهان ادبي عرب و ايران پيوند داشت. ادبيات عربي و فارسي به زبانهاي اصلي و يا به صورت ترجمه مورد مطالعه قرار مي گرفت. ادبيات تاتاري با وجود چنين پيوندي غناي بيشتري پيدا کرد. ضمن گفتگو پيرامون سطح عمومي فرهنگ تاتاري طي سده هاي يازدهم و دوازدهم هجري بايستي متذکر شد که بيشتر تاتارهاي روسيه با سواد بودند و افزون بر تاتارهاي بسياري به خوبي با عربي و فارسي نيز آشنا بودند. آشنايي با عربي و فارسي در ميان تاتارها نشانه ي فرهيختگي به شمار مي آمد. آثار برجسته ي ادبيات فارسي، مانند: گلستان و بوستان سعدي، مثنوي مولوي و ديوان حافظ طي زمان متمادي بخشي از برنامه ي آموزشي مدارس ديني را تشکيل مي داد. همچنين دولت روسيه از برخي تاتارها به عنوان مترجم در روابط خارجي با کشورهاي مسلمان استفاده مي کرد.
در اين دوره، تاريخ نگاري ايران در سده هاي پيشين از سوي مؤلفان تاتار فعالانه مورد تحليل و پردازش قرار مي گيرد. اشعار عرفاني تاتاري بر مبناي سنن غني اشعار عارفانه ي فارسي بارور شده است. آثار ديگر ملل مسلمان بر اثر ترجمه ي آزاد و اقتباس دستخوش تغييراتي گرديد و رفته رفته به ثروت معنوي ملت تاتار مبدل شد. بدين گونه روابط معنوي ملت تاتار با ايران امري پايدار بوده و ريشه در ژرفاي سده هاي دور دارد. شايان ذکر است که مدرسه ي ايرانشناسي قازان در سده ي نوزدهم ميلادي ايجاد شده است. امروزه در دانشگاه قازان افزون بر آموزش زبان فارسي، درس ايرانشناسي در بخش خاورشناسي دانشگاه مورد تدريس قرار مي گيرد. همچنين در اين دانشگاه از سال ۱۹۹۴ شعبه ي قازان انجمن دوستي روسيه و ايران فعال شده است. قازان ايرانشناسان برجسته اي مانند: اردمان، برزين و گوتوالد را در خود پرورده است. در ميان نسخ خطي موجود در قازان کتبي از ايرانشناساني مانند: شامُف، مازيتووا، ولي اُف، ارسالان اُف و ديگران نيز يافت مي شود.
هدف اصلي از معرفي نسخ خطي و کتب چاپي عربي و فارسي موجود در قازان، نشان دادن پيوند فرهنگي تاتارها با سنت ادبي مکتوب ايران از سده هاي پيشين تا مرحله ي کنوني است. در اين گزارش برخي از نسخ خطي و کتب چاپي قديم که در کتابخانه ها و مراکز علمي قازان موجود است معرفي مي شوند. مهمترين مراکز نسخ خطي تاتارستان از اين قرارند:
۱) دانشگاه دولتي قازان؛
۲) انستيتوي زبان، ادبيات و تاريخ ابراهيم اُف فرهنگستان علوم جمهوري تاتارستان؛
۳) آرشيو ملي جمهوري تاتارستان؛
۴) کتابخانه ي ملي جمهوري تاتارستان؛
۵) موزه ي ملي جمهوري تاتارستان؛
۶) اداره ي روحانيت مسلمانان جمهوري تاتارستان.
قازان از گذشته هاي دور از لحاظ مجموعه هاي نسخ خطي غني بوده است. هم اکنون در اينجا پنج مجموعه ي قابل توجه نسخ خطي با الفباي عربي موجود است. بزرگترين مجموعه متعلق به دانشگاه دولتي قازان است. دومين مجموعه با مجموعه ي نسخ خطي انستيتوي زبان، ادبيات و هنر ع. ابراهيم اُف فرهنگستان علوم تاتارستان تشکيل مي دهد. شمار نسخ خطي موجود در مجموعه هاي آرشيو ملي، موزه ي ملي و کتابخانه ي ملي جمهوري تاتارستان بسيار کمتر است. با اينحال فقط بخشي از اين مجموعه ها در فهرست هاي چاپي معرفي شده است.
● دانشگاه دولتي قازان
دانشگاه دولتي قازان که از بزرگترين مراکز خاورشناسي به شمار مي آيد، بزرگترين مجموعه ي نسخ خطي عربي و فارسي و تاتاري و ساير زبانهاي شرقي در جمهوري تاتارستان شناخته مي شود. اين مجموعه در بخش شرقي شعبه ي نسخ خطي و کتب کمياب، بيش از ده هزار جلد کتاب خطي با خط عربي دارد. گردآوري اين مجموعه از نسخ خطي شرقي در کتابخانه ي دانشگاه قازان در ۱۸۱۵ م توسط پرفسور ف. اردمان آغاز شد. در ۱۸۵۵ م همزمان با انتقال بخش شرقي به دانشگاه پترزبورگ، تقريباً همه ي نسخ خطي به استثناي چند مجلد، به آنجا برده شد. در ۱۸۹۵م پروفسور اي. ف. گوتوالد، کتابدار دانشگاه، مجموعه ي شخصي خودرا مشتمل بر ۹۵ نسخه ي خطي، به دانشگاه بخشيد و از اين راه مجموعه ي نسخ خطي شرقي را از نو بنياد نهاد. بخش عمده ي ذخيره ي کنوني نسخ خطي دانشگاه را مجموعه اي تشکيل مي دهد که دانشمندان تاتار، به ويژه ع. عليم جان البارودي (۱۹۲۲ ۱۸۵۷ م) و س . ع. وحيدي (۱۹۳۸ ۱۸۸۷ م) آن را تنظيم کرده اند.
کتب خطي و چاپي بخش شرقي شعبه ي نسخ خطي و کتب کمياب از نظر موضوعي اين علوم را در بر مي گيرند: تاريخ، فلسفه، فقه، زبان شناسي شرقي، الهيات، تاريخ اسلام، رياضيات، اخترشناسي، شيمي، جغرافي، طب، فرهنگ لغات و منشآت. شعبه ي مزبور نسخ خطي آثاري از سده هاي ششم و هفتم هجري گرفته تا آثار نويسندگان معاصر را در اختيار دارد. کهن ترين نسخ خطي دانشگاه قازان، فهرست بخش نخست آثار ابوحامد الغزالي، مورخ (درگذشت: ۵۰۳ ق) و «تقويم اللسان»، نوشته ي ابومحمد عبدالله الدينوري، مورخ (درگذشت: ۵۶۰ ق) مي باشد. از سده ي هشتم هجري به بعد فهرست آثار اوليه افزايش چشمگيري دارد.
براساس فهرست در کتابخانه ي علمي دانشگاه دولتي قازان موسوم به لوباچفسکي ۷۳۳ نسخه ي خطي فارسي نگهداري مي شود. با اين حال تعيين دقيق شمار نسخ خطي فارسي اين دانشگاه به سختي ممکن است، زيرا اين موضوع به کيفيت بسيار پايين تنظيم فهرستها از حيث الفبايي و موضوعي مربوط مي شود، به ويژه که در برخي موارد به زبان نسخه ي خطي اشاره نشده است. افزون بر اين فهرستها مجموعه ي اول گوتوالد (شامل ۹۸ اثر) را در بر نمي گيرد. در ميان نسخ خطي فارسي، کتب عربي ديده مي شود و برعکس. در نسخه هايي که در برگيرنده ي چند اثر به زبانهاي گوناگون هستند، فقط به يکي از اين زبانها اشاره شده است. همچنين با مراجعه به فهرست موضوع مشاهده مي شود که در تعيين موضوع بسياري از نسخه ها اشتباه رخ داده است. افزون بر اين در فهرستهاي متنوع يک اثر در بخشهاي گوناگون آمده است، در نتيجه تعيين شمار دقيق نسخ خطي فارسي دانشگاه قازان فقط در نتيجه آشنايي با هر نسخه ي خطي به صورت de vis ۴ و نيز با تنظيم کامل و جامع فهرست براساس موازين علمي، با احتساب آثار تازه رسيده ممکن خواهد بود، زيرا کرسي تاريخ ملت تاتار در دانشگاه دولتي قازان با مأموريتهاي علمي و باستان نگاري (آرشيو گرافيک)، پيوسته مجموعه ي نسخ خطي را کامل تر مي کند.
هم اينک در مخازن کتابخانه ي علمي لوباچفسکي اين مجموعه ها نگهداري مي شود: نسخه خطي ترکي و تاتاري (۶۳۸۲ نسخه)؛ نسخ خطي عربي (۵۷۱۴ نسخه)؛ نسخ خطي فارسي (۷۳۳ نسخه)؛ اسناد به زبانهاي شرقي (۱۶۳ نسخه)؛ ذخيره ي گوتوالد (۹۸ نسخه)؛ ذخيره ي ميرحيدر فيضي (۲۵۶ نسخه).
● مخزن نسخ خطي فرهنگستان علوم تاتارستان.
هم اکنون اين مجموعه بيش از ۶۲۰۰ نسخه به زبانهاي عربي، فارسي و تاتاري کهن در بردارد. اين مجموعه در سالهاي ۳ ۱۹۷۲ که ۱۲۰ نسخه از کتابخانه ي فتيکفن شوروي به انستيتوي زبان، ادبيات و هنر ابراهيم اُف سپرده شده، ايجاد گشت. مجموعه ي مزبور شامل کتب خطي مخزن ۳۹ (۶۱۱۲ نسخه) و چند نسخه ي خطي از آرشيوهاي شخصي ش. مرجاني و س. وحيدي است. همچنين در اين مخزن ۱۰۰ کتاب چاپ قديم و ۲۵۶ مجلد ليتوگرافي وجود دارد. به موجب اين آمار اوليه مي توان چنين برآورد کرد که بيش از دو سوم مجموعه را آثار عربي تشکيل مي دهد. افزون بر اين در انستيتو کتابهايي به زبانهاي تاتاري و فارسي نيز نگهداري مي شود، به گونه اي که حدود ۲۰۰ نسخه ي خطي و ۲۰۰ مجموعه شامل آثاري به زبان فارسي است. کهن ترين آثار به سده هاي هفتم و هشتم هجري تعلق دارد. فهرست فرهنگ مصادر عربي فارسي، يعني «کتاب تاج المصادر»، نوشته ي ابوعبدالله الحسين بن احمد بن الحسين الزوزني (درگذشت: ۴۸۶ ق) که در ۶۶۹ ق توسط عبدالمحسن بن محمود بن عبدالمؤمن الدوالي نگاشته شده متعلق به سده ي هفتم هجري است. برخي نسخ خطي با ذکر تاريخ و بدون تاريخ به سده ي هشتم هجري تعلق دارد.
در ميان نسخ خطي علماي تاتار به زبان عربي، آثاري از ع. اوتيز ايمني، ع. کورساوي و ش.مرجاني نيز وجود دارد.
● آرشيو ملي جمهوري تاتارستان
اين مجموعه از لحاظ زمان تشکيل، جايگاه دوم را پس از دانشگاه احراز مي کند و شامل نسخ خطي مجموعه ي آکادمي ديني قازان و کتابخانه هاي شخصي ن. ف. کاتانُف و قيوم نصيري مي باشد. نسخ خطي آکادمي ديني قازان که شامل هجده نسخه بود در سال ۱۹۲۲ وارد بايگاني شد. در ميان اين نسخ فقط شمار اندکي نسخه ي خطي شرقي به چشم مي خورد. هم اکنون آرشيو ملي تاتارستان حدوداً ۳۲ نسخه ي خطي به خط عربي دارد. ذخيره ي آکادمي ديني شانزده نسخه ي خطي دارد و ذخاير ن.ف. کاتانف و قيوم نصيري نيز هر يک هشت نسخه ي خطي به زبانهاي تاتاري و فارسي را در بر مي گيرد. از کهن ترين نسخ خطي مجموعه کتابي است که درباره ي دستور زبان، نوشته ي ابوالبشر عمر بن عثمان بن قنبر سياويحي که بر روي پوست نوشته شده و تاريخ سده هاي ششم و هفتم هجري را برخود دارد.
● موزه ي ملي جمهوري تاتارستان
بخش نسخ خطي موزه ي ملي جمهوري تاتارستان که پيش از انقلاب اکتبر ۱۹۱۷ ايجاد شد شامل ۴۰۰ نسخه به زبانهاي عربي، فارسي و تاتاري است. بيشتر اين نسخه ها مربوط به سده هاي يازدهم و سيزدهم هجري هستند. اين مجموعه حدود هزار کتاب چاپ قديم را نيز در بر مي گيرد. اين نسخه ها در مخزن کتاب، مخزن اسناد، و بخش مجموعه ي شخصي رجال فرهنگي تاتار نگهداري مي شوند. کهن ترين نسخه ي خطي اين موزه جلد چهارم تفسير قرآن به زبان ترکي قديم، در فهرست تنظيم شده از سوي محمد بن يوسف پيرزنجي زادهه در ۹۱۳ ق مي باشد.
● کتابخانه ي ملي جمهوري تاتارستان
اين مجموعه يکي از جديد ترين مجموعه هاي ايجاد شده است. کتابخانه به صورتي منظم مأموريتهاي باستان نگاري را در تاتارستان سازماندهي مي کند. از ۱۹۹۲ تا ۱۹۹۹ بيش از ۲۰۰۰ نسخه ي خطي و ۶۰۰۰ کتاب با خط عربي و شمار زيادي اسناد گوناگون گردآوري شده است. نسخ خطي اين مجموعه مربوط به سده هاي نهم تا چهاردهم هجري است و کهن ترين نسخه ي خطي آن، مجموعه اي است با آثاري از سده هاي نهم و دهم هجري. نسخه خطي به زبان تاتاري شامل دوازده فهرست منظومه ي قل علي به نام «قصه ي يوسف»، فهرست منظومه ي قسام کتاب، «جمجمه سلطان»، فهرست «داستان آقساق تيمور» و فهرست «قصه ي آئوک» است. فهرستهاي منظومه هاي پيشتر ناشناخته ي مولاقلي، نويسنده ي مشهور تاتار سده ي يازدهم هجري در زمره ي مهمترين يافته ها تلقي مي شود.
مجموعه ي نسخ خطي کتابخانه هاي قازان و فهرست هاي مربوطه، اين مجموعه ها را در رديف بزرگترين مجموعه هاي روسيه قرار مي دهد. اين نسخه خطي بيشتر به زبان عربي ودر حد کمتري به زبان تاتاري و فارسي هستند. از لحاظ موضوعات آثار عربي تقريباً تمامي عرصه هاي علوم سنتي اسلامي را در بر مي گيرد. آثار فارسي و تاتاري در حوزه ي ادبيات و شعر است.
گزيده اي از نسخ خطي، کتب چاپي قديم و اسناد عربي، فارسي و تاتاري جمهوري تاتارستان
الف) نسخ خطي فارسي:
۱) شماره ي ف ۱۶۶، گلستان، نوشته ي سعدي شيرازي، ۶۹۰ بايگاني، موضوع: شعر، داراي ۱۸۰ صفحه، قطع جلد ۱۶ در ۲۱ سانتي متر.
۲) شماره ي ف ۱۶۹ سبحه الابرار، نوشته ي عبدالرحمان جامي، ۶۹۰ بايگاني، موضوع: شعر، داراي ۱۸۰ صفحه، قطع جلد ۱۶ در ۲۱ سانتي متر.
۳) شماره ي ف ۶۹، مسلک المتقين، مربوط به سده ي سيزدهم هجري، نوشته ي صوفي الهيار ابن الله قلي، موضوع: تصوف، منظومه ي مذهبي و اخلاقي، سال نگارش ناشناخته است، داراي ۷۱۸ صفحه، قطع جلد ۱۳ در ۲۴ سانتي متر.
۴) شماره ي ف ۶۰، حيرته الفقهه و محبت الفضاله، سال نگارش: ۱۱۹۴ ق، موضوع: فقه ، داراي ۱۰۶ صفحه، قطع جلد ۱۵ در ۲۰ سانتي متر.
۵) شماره ي ف ۴۰، تيمورنامه ،نوشته ي عبدالله جامي (متخلص به هاتفي)، موضوع: تاريخ مسجع تيمور، داراي ۳۲۱ صفحه، قطع جلد ۱۴ در ۲۱ سانتي متر.
۶) شماره ي ف ۴۲، تاريخ اعصم الکوفي، سال نگارش: ۱۲۹۳ق، نوشته ي ابومحمد احمد ابن اعصم الکوفي، موضوع: تاريخ خلافت، ترجمه از عربي به فارسي، داراي ۳۱۵ صفحه، قطع جلد ۱۶ در ۵ ۲۷ سانتي متر.
۷) شماره ي ف ۳۰۶ مکتوبات قدسي، سال نگارش: ۱۲۳۲ ق، نوشته ي احمد الفاروقي، موضوع: تصوف، داراي ۴۹۲ صفحه، قطع جلد ۱۳ در ۲۷ سانتي متر.
۸) شماره ي ف ۲۴۱ ، نفحات الانس، کتابت عبدالغفور لاري، سال نگارش ناشناخته است، موضوع: تصوف، شرح حال بزرگان صوفيه، داراي ۷۲۵ صفحه، قطع جلد ۱۲ در ۲۱ سانتي متر.
۹) شماره ي ف ۳۵۴ ، تفسير حسيني، موضوع: تفسير، سال نگارش ناشناخته است، داراي ۱۲۲ صفحه، قطع جلد ۱۵ در ۲۶ سانتي متر.
۱۰) شماره ي ف ۵۷، نزهت القلوب، نوشته ي حمدالله ابن ابوبکر المستوفي القزويني، سال نگارش: ۱۱۲۲ ق، مضوع:اخترشناسي، جغرافيا، فلزات، دامپروري و غيره، داراي ۲۲۳ صفحه، قطع جلد ۱۸ در ۵ ۲۵ سانتي متر
ب) نسخ خطي عربي
۱) شماره ي ۳۷۶۵ ع، قرآن، فهرست آغاز سده ي دوازدهم هجري، آستراخان، داراي ۴۷۰ صفحه، قطع نسخه، ۵ ۲۱ در ۵ ۳۵ سانتي متر.
۲) شماره ي ۲۹۹۸ ع، فوائد وفيه به حل مشکلات القافيه، زمان نگارش: سده هاي دوازدهم يا سيزدهم هجري، موضوع: دستور زبان، نوشته ي ابن الحاجب، ناسخ ناشناخته است. داراي ۳۷۸ صفحه و چهارده صفحه ي غير اصلي، قطع جلد ۵ ۱۶ در ۵ ۲۷ سانتي متر.
۳) شماره ي ۱۸۵۲ ع، شرح کتاب الاسباب و السلامات، نوشته ي عود الکرماني، سال نگارش: ۱۰۱۵ ق، موضوع: پزشکي، طومار به زبان فارسي، داراي ۳۳۲ صفحه و پنج صفحه ي غيراصلي، قطع جلد ۶ ۱۷ در ۲۸ سانتي متر.
۴) شماره ي ۱۰۷۴ ۱۰۶۷ ع، مجموعه (مجموعه ي نسخ خطي)، موضوع: اخترشناسي؛ ۴۱۰۶۹، طوالي الانوار (عروج آفتاب و کواکب)، زمان نگارش: آغاز نيمه ي دوم سده ي سيزدهم هجري، داراي ۲۸۳ صفحه، قطع جلد ۵۷ ۱۷ در ۵ ۲۲ سانتي متر.
۵) شماره ي ۱۱۲۱ ۱۱۲۰ ع، مجموعه شامل: اشکال التأسيس، نوشته ي شمس الدين محمدبن اشرف السمرقندي، مربوط به سده هاي هفتم و هشتم هجري، سال نگارش: ۷۳۸ ق؛ شرح مختصر مبادي هندسه براساس کتاب مبادي هندسه ي اقليدس، مؤلف تحليلي از ۳۵ فرضيه. ارائه مي د هد، داراي ۱۷۲ صفحه، قطع جلد ۳ ۸ در ۲ ۱۴ سانتي متر.
۶. شماره ي ۳۲۴۳ ع، کتاب وقايه الروايه في مسائل الهدايه، نوشته ي محمد صدرالشريعه الثاني، زمان نگارش، سده هاي دوازدهم يا سيزدهم هجري، موضوع: فقه، داراي ۱۷۰ صفحه، قطع جلد ۱۷ در ۱ ۲۲ سانتي متر.
ج) نسخ خطي تاتاري:
۱) شماره ي ۱۱۱۵ ت، تواريخي بولگاريه، نوشته ي حسام الدين بن شرف الدين مسلمي البوگاري، سال نگارش: ۱۲۴۸ ق، داراي ۱۴۳ صفحه، قطع جلد ۱۷ در ۲۲ سانتي متر.
۲) شماره ي ۲۰۵۳ ت، فقهه کتابي، زمان نگارش: سده ي سيزدهم هجري، داراي ۱۰ صفحه، قطع جلد ۱۰ در ۱۷ سانتي متر.
۳) شماره ي ۳۶۷۳ ت ، قصه ي يوسف، نوشته ي قل علي، زمان نگارش: سده ي سيزدهم هجري، داراي ۱۲۳ صفحه، قطع جلد ۵ ۹ در ۴ ۱۶ سانتي متر.
۴) شماره ي ۲۳۶۶ ت، معشوق نامه، زمان نگارش: نيمه ي دوم سده ي سيزدهم هجري، داراي ۵۱ صفحه، قطع جلد ۵ ۱۱ در ۵ ۱۷ سانتي متر.
۵) شماره ي ۱۰۷ ت، جغرافياي کبير، نوشته ي قيوم ناصري، قازان ۱۸۹۳، داراي ۱۵۰ صفحه، قطع جلد ۱۹ در ۳۰ سانتي متر.
● ليتوگرافي تاتاري:
۱) شماره ي ۴۷۲ گوتو، کاتب چلبي، داراي ۹۰ صفحه، قطع جلد ۱۷ در ۵ ۲۵ سانتي متر.
۲) مناجات لر، نوشته وايسي بهاءالدين، قازان ۱۸۷۴، داراي ۸۸ صفحه، قطع جلد ۶ ۱۵ در ۵ ۲۲ سانتي متر.
● کتب چاپي تاتاري:
۱) شماره ي ۲۳۴ ت، اسلام فيلسوف لري، نوشته ي گابده موسي، قازان ۱۹۱۲، داراي ۴۲صفحه، قطع جلد ۸ در ۱۵ سانتي متر
۲) شماره ي ۴۲۸ گوتو، منتخبات، نوشته ي آنتون موفلينسکي، منتخبات عثماني براي تدريس در دانشگاه، بخش دوم، سن پترزبورگ، ۱۸۵۹، داراي ۱۷۶ صفحه، قطع جلد ۱۵ در ۵ ۲۴ سانتي متر.
۳) شماره ي ۵۴ گوتو، محمديه، قازان ۱۸۴۵، چاپخانه ي ليودويگ شويتسا، داراي ۳۰۰ صفحه، قطع جلد ۲۱ در ۲۹ سانتي متر.
۴) شماره ي ۸۱۰ ت، البولگاري الماگاري، نوشته ي رضاءالدين فخرالدين، ۱۹۰۸، داراي ۷۲ صفحه، قطع جلد ۵ ۱۴ در ۲۴ سانتي متر.
۵) شماره ي ۸۱۲ ت، ابن گارابي، نوشته ي رضاءالدين فخرالدين، قازان ۱۹۱۲، داراي ۱۴۸ صفحه، قطع جلد ۵ ۱۵ در ۲۳ سانتي متر.
۶) شماره ي ۸۱۳ ت، ابن تيميه، نوشته ي رضاءالدين فخرالدين، قازان ۱۹۱۱، داراي ۷۴ صفحه، قطع جلد ۵ ۱۵ در ۲۳ سانتي متر.
۷) شماره ي ۸۰۱ ت، اللزوميات، نوشته ي موسي بيگي، قازان، ۱۹۰۷، داراي ۱۰۴ صفحه، قطع جلد ۱۶ در ۵ ۲۳ سانتي متر.
۸) شماره ي ۹۸۹ ت، يوآنيچ، نوشته ي گ. توکايف، قازان، ۱۹۰۸، داراي هفت صفحه، قطع جلد ۵ ۱۶ در ۲۳ سانتي متر.
۹) شماره ي ۳۰۷۸۳ت ، حسن خط ناموناسي، نوشته ي گ . احمرف، قازان، ۱۹۱۱، داراي ۱۱ صفحه، قطع جلد ۱۸ در ۵ ۲۲ صفحه.
۱۰) کيراکله خطبه لر، قازان، ۱۹۱۲، داراي ۲۰ صفحه، قطع جلد ۵ ۱۴ در ۵ ۲۱ سانتي متر.
۱۱) شماره ي ۲۴ ۱، شورا، ۱۹۰۹، داراي ۸۷۲ صفحه، قطع صفحه ۲۰ در ۵ ۳۰ سانتي متر.
۱۲) شماره ي ۱۲ ۳، اقتصاد، ۱۹۱۰، داراي ۴۲۴ صفحه، قطع صفحه ۱۷ در ۲۶ سانتي متر.
۱۳) شماره ي ۴ ۱، سويمبسيکا، ۱۹۱۶؛ شماره ي ۱۸ ۵، ۱۹۱۷، داراي ۳۴۰ صفحه، قطع صفحه ۱۸ در ۵ ۲۵ سانتي متر.
۱۴) شماره ي ۱۵ ۱، مکتب، ۱۹۱۳، داراي ۴۸۰ صفحه، قطع صفحه ۵ ۱۷ در ۵ ۲۵ سانتي متر.
۱۵) تفسير نعماني، قازان، ۱۹۱۱، داراي ۴۰۷ صفحه، قطع کتاب ۵ ۲۶ در ۵ ۱۸ سانتي متر.
۱۶) اِ. ن. برزين، سياحت در شمال ايران، قازان، ۱۸۵۲ درااي ۳۴۷ + ۷۲ صفحه، قطع کتاب ۱۶ در ۲۴ سانتي متر.
۱۷) ف. اِردمان، هرودوت حماسه ي خود را در مورد تاريخ ايران قديم از منابع فارسي اقتباس کرده است، قازان، ۱۸۴۰، داراي ۴۱ صفحه، قطع جلد ۱۷ در ۲۶ سانتي متر
آرشيو نسخ خطي اسلامي انستيتوي زبان، ادبيات و هنر ع. ابراهيمف فرهنگستان علوم تاتارستان
۱) شماره ي ۵۰۶۷ ۳۹ Kol، گلستان، نوشته ي شيخ سعدي، زمان نگارش: سده ي دوازدهم هجري، داراي ۸۴ صفحه، قطع جلد ۵ ۱۶ در ۲۱ سانتي متر.
۲) شماره ي ۳۳۹۱ ۳۹. Kol، قصه ي يوسف، نوشته ي جامي، زمان نگارش: ۱۲۵۹ ق، داراي ۹۹ صفحه، قطع جلد ۵ ۱۷ در ۵ ۲۲ سانتي متر.
۳) شماره ي ۳۶۱۴ ۳۹ Kol، حميد بيحد، نوشته ي عطار، زمان نگارش: سده ي دوازدهم هجري، داراي ۷۰ صفحه، قطع جلد ۱۶ در ۵ ۲۰ سانتي متر.
۴) شماره ي ۵۷۷۸ ۳۹. Kol، عطار، ۱۸۹۸، داراي ۸ صفحه، قطع جلد ۱۱ در ۵ ۱۷ سانتي متر.
۵) شماره ي ۵۰۷۱ ۳۹. Kol، گلستان، نوشته ي شيخ سعدي، زمان نگارش: سده ي دوازدهم هجري، داراي ۶۵ صفحه، قطع جلد ۵ ۱۵ در ۲۰ سانتي متر.
۶) شماره ي ۱۳ ۴۵. Kol، شرح گاينل گيلم، موضوع: منطق، زمان نگارش: نيمه ي دوم سده ي سيزدهم هجري.
۷) شماره ي ۱۹ ۴۵. Kol، قصه ي سيد بطال، زمان نگارش: سده ي سيزدهم هجري، داراي ۳۰۲ صفحه، قطع جلد ۱۵ در ۳۳ سانتي متر.
● آرشيو ملي جمهوري تاتارستان
۱) شماره ي ف ۱۰، آپ ۶، د ۱۵، الوافيه في شرح القافيه، تفسير رکن الدين الحسن بن محمد الاسترآبادي (درگذشت: ۷۱۵ ق)، پيرامون دستور زبان ابن الحاجب (درگذشت: ۶۴۶ ق)، فهرست سال ۸۷۷ ق، داراي ۱۹۱ صفحه، قطع نسخه ي خطي ۱۷ در ۲۵ سانتي متر.
۲) شماره ي ف ۱۰، آپ ۶، د ۹، شرح عبدالله، کتاب درسي دستور زبان عربي به فارسي، فهرست سال ۱۷۸۸ م، داراي ۱۱۲ صفحه، قطع نسخه ي خطي ۱۷ در ۲۲ سانتي متر.
۳) شماره ي ف ۱۰، آپ۶، د ۴۹، مجموعه ، موضوع، بيشتر درباره ي منطق به عربي و فارسي، تاريخ دو اثر چنين است: ۹۹۴ ق و ۹۹۶ ق، داراي ۱۱۲ صفحه، قطع نسخه ي خطي ۱۷ در ۲۲ سانتي متر.
۴) شماره ي ف ۱۰، آپ، ۵۵، د ۵۵، مجموعه، آثار اول و سوم درباره تصوف به فارسي، داراي ۱۵۴ صفحه، قطع نسخه ي خطي ۱۴ در ۱۹ سانتي متر.
۵) شماره ي ف ۱۱۸۶، سندي از ذخير ي شخصي ا. ک. کاظم بيک، حاوي نسخ خطي چاپ نشده ي اين دانشمند: زبان و ادبيات ايرانيان پيش از اسلام، ادبيات فارسي، حماسه ي ايران، داستانهاي حماسي ايرانيان قديم، اسطوره ي ايرانيان.
۶) شماره ي ف ۹۷۷، آپ، سوويت، د ۱۴۴۳، ل ل ۲۰ ۹، سندي از دانشگاه قازان، حاوي متن سخنراني ا. ک. کاظم بيک به فارسي در مورد زيبايي شعر فارسي که در مجلس باشکوهي در دانشگاه قازان در ۵ ژوئيه ۱۸۲۹ ايراد شده است.
۷) شماره ي ف ۹۷۷، آپ. سوويت، د ۲۷۹۸، سندي درباره ي اجازه دادن به يک ايراني از اهالي مازندران به نام حاي ميرابوطالب ميرمؤمن اف، استاد زبان فارسي دانشگاه قازان از سال ۱۸۳۹ تا ۱۸۴۶ م و به همين گونه به کاظم بيگ مبني بر پوشيدن لباس مخصوص متشکل از قفطان ابن سيمدوزي شده يا شمشيري به کمر.

دانلود نسخه PDF - تاتارستان