up
Search      menu
زمین شناسی,جغرافیا :: مقاله بيابان PDF
QR code - بيابان

بيابان

بيابان و ويژگيهاي آن

● ويژگي هاي آب وهوايي مناطق بياباني
▪ بارندگي : ويژگي چشمگير مناطق بياباني کمبود فوق العاده بارندگي است که به ۲۵۰ ميليمتر در سال نمي رسدو بارندگي ها اغلب پراکنده و نامنظم و رگباري وشديد است.که گاه در بعضي مناطق مثل صحراي آفريقا چند سال را بدون قطره اي باران سپري مي نمايند که اين موجب نابودي رستني ها و بطور کل خاک مي شود .
▪ دما : بيابانهاي گرم با نوسان شديد دماي روزانه که در روز حداکثر از ۶۰ درجه سانتيگراد فراتر مي رود و حداقل آن در شب به زير صفر مي رسد. ودر بيابانهاي سرد با نوسانات قابل توجه دماي سالانه که برودت هوا گاه از ۳۰- درجه سانتيگراد نيز پائين تر مي رود .
▪ رطوبت وتبخير : در مناطق خشک رطوبت نسبي بسيار پائين است از ۵۰ تا ۶۰ درصد فراتر نمي رود و علت آن دماي زياد و در نتيجه تبخير شديد است.
▪ باد : محسوس بودن جابجايي و حرکات آشفته توده هواها بر روي زمين به سبب اختلاف شديد دماي زمين و هواي روي آن است . نبود يا کمبود پوشش گياهي سبب پيوستگي باد وشدت وتاثير آن مي گردد.
▪ پوشش گياهي : رستني ها در گيرنده گونه هايي است که توانايي پذيرش شرايط اقليمي بياباني را داشته باشند . آنجا که شرايط اقليمي اجازه دهد گونه هايي به صورت علف و بوته رشد کرده و بنابراين از فرسايش و تخريب سنگها جلوگيري مي نمايند. جايي که خشکي هوا زياد باشد از رستني ها نيز اثري به جا نخواهد ماند و سنگها بدون پوشش موثر محافظ در برابر فرسايش و تخريب قرار مي گيرند .
● پراکندگي بيابانهاي دنيا
با توجه ساده به نقشه پرا کندگي بيابانها مي توان دريافت که تقريباً بين مدارات ۲۰ تا ۴۰ درجه در نيمکره شمالي بيابانهاي : صحراي آفريقا – عربستان – ايران – آسياي مرکزي – و آمريکاي شمالي و در نيمکره جنوبي بيابانهاي : شيلي – پرو – آرژانتين – آفريقاي جنوب غربي و استراليا گسترده شده اند . اين نوارها مجاور حاره اي شمالي و جنوبي همه بيابانهاي کره زمين را در بر نمي گيرد . به عبارت ديگر بيابانها به سواحل اقيانوسها ختم نمي شود بلکه دنباله آنها از نظر ويژگي هاي اقليمي به داخل دريا ها و اقيانوس ها نيز کشيده مي شوند.در واقع شرايط يياباني در صحراي غربي موريتاني – ناميبيا – آتا کاما – استرالياي غربي – کاليفرنيا و ... تا فواصل زيادي بر روي اقيانوس ها ادامه دارد. امتداد ونظم اين کمربند نسبي است و شرايط هماهنگي ندارد مثلاً عين الصلاح در مرکز الجزاير با بارندگي صفر تا ۱۴ميليمتر در سال دقيقاً در همان عرضي قرار دارد که چراپونچي با ۱۲ متر بارندگي سالانه قرار دارد . اين دو کمربند کم آب وخشک زمين نه با استوا و نه با يکديگر موازي نيستند .بلکه به صورت نوار موربي از جنوب غربي به شمال شرقي در نيمکره شمالي واز شمال غربي به جنوب شرقي در نيمکره جنوبي کشيده شده اند و خصوصيات اين دو کمربند نيز يکسان نيست . مثلاً در کمربند شمالي در يک انتها بيابان گرم صحرا ودر انتهاي ديگر بيابان سرد گبي قرار دارد . ودر واقع محل بيابانهاي مهم دنيا بر يک نوار يا بهتر بر رديف هايي از توده هاي پر فشار جنب حاره اي منطبق است که دور تا دور کره زمين را در بر گرفته و از طرفين به وسيله دو مرکز کم فشار حلقوي محدود شده اند . بنابراين بر فراز بيابانها زنجيره اي از سلو لهاي متوالي پر فشار گسترش يافته که در جهت حرکت عقربه هاي ساعت مي چرخند و محور مياني آنها تقريباًدر حدود ۳۰ درجه است .
● عوامل موثر در پيدايش بيابانهاي دنيا
۱) گرم شدن زياد منطقه به دليل تابش شديد خورشيد : نقاط مختلف کره زمين يکسان از نور خورشيد گرم نمي شوند زيرا اولاً جنس مين و جهت ناهمواري ها در مقدار انعکاس انرژي گرمايي خورشيد موثر است .ثانياً علت اصلي نامساوي گرم شدن زمين اختلاف در زاويه تابش خورشيد در نقاط مختلف به دليل کروي بودن زمين است . زاويه اشعه هاي خورشيد در مناطق استوايي عمودي وبه عبارت ديگر۹۰ درجه است .و منطقه بين المدارين يعني بين مدار مدار راس السرطان و راس الجدي به علت اينکه سالي دو بار خورشيد عمود مي تابد بيشترين گرما را دريافت مي کنند واين از مهمترين دلايل واقع شدن بيابانهاي بزرگ کره زمين در منطقه بين المدارين است.مانند صحراي آفريقا – بيابان عربستان- دشت لوت ايران و بيابان کالاهاري
۲) اثر مراکز پر فشار مجاور حاره اي و وزش بادهاي آليزه: علت اصلي پيدايش بيابان ها استقرار دائم سلول هاي پر فشار در حوالي عرض هاي ۴۰-۲۰درجه بر فراز اين مناطق است . هر جا که اين سلول ها ثابت مستقر شوند حاکميت کم آبي بر قرار مي گردد .در واقع هوايي که استعداد متراکم شدن و بنابراين فرونشيني را ندارد بر اثر فشار گرم شده و رطوبت را در خود جذب مي نمايد لذا با آسماني صاف وتقريباً بدون ابر روبرو خواهيم بود .از طرف ديگر بادهاي آليزه که از منشاء پرفشار مجاور حاره اي تقويت شده و به سمت منطقه استوايي مي وزند بادهاي خشکي هستند که با دخالت تابش شديد آفتاب تبخير را باز افزايش مي دهند .
۳) اثر جريانهاي سرد ساحلي اقيانوسها : چنانچه جريانهاي سرد اقيانوسي به موازات ساحل در حرکت باشد امکان داردکه سواحل نيز در نتيجه تاثير ان داراي شرايط آب و هوايي خشک باشد اين وضعيت در سواحل غربي مناطق جنب حاره اي ديده مي شود. در اين مناطق هواي گرمي که از وسط اقيانوس به سمت ساحل جريان دارد مجبور است از روي آب هاي سرد عبور کند وضمن عبور سرد شده و مه غليظي را به وجود مي آورد اين هوا که رطوبت خود را از دست داده در حين عبور از روي خشکي ها گرماي سطح زمين را مي گيرد وگرم مي شود و رطوبت نسبي آن کاهش يافته وديگر نمي تواند مقدار زيادي رطوبت جذب کند از اين رو اين مناطق که جريانهاي سرد مذکور از کنار آنها مي گذرد حتي آنها که در منطقه حاره قرار دارند خشک وبيابان هستند مثل بيابانهاي آتاکاما و اريکا در سواحل غربي آمريکاي جنوبي و صحراي ناميب در سواحل غربي افريقاي جنوبي از بهترين نمونه هاي اين نوع بيابانها هستند .
۴) اثر کوههاي مرتفع در ايجاد بارندگي در يک جبهه وخشکي (بيابان ) در جبهه ديگر :
بعضي بيابانها در پشت سلسله کوههاي ويا روي فلات هاي مرتفعي که ابرهاي باراني نمي تواند به آنجا برسد به وجود مي آيند زيرا ابرهاي باراني ضمن بالا رفتن از ارتفاعات سرد مي شوند و رطوبت خود را به صورت بارش در سمت خارجي کوهستان يا فلات مرتفع از دست مي دهند و هواي مرطوب از ارتفاعات بالا رفته و به دليل سرما کم کم رطوبت خود را به شکل بارندگي از دست داده و خشک مي شود و از آن سوي جبهه کوهستان که باران پناه گفته مي شود پائين مي آيد ودرجه حرارت آن بالا مي رود بنابراين رطوبت نسبي کاهش يافته و وزش باد گرم وخشک دراين جبهه کو هستان سبب پيدايش بيابان مي شود که از وسيع ترين اين گونه بيابانها به عامل ارتفاعات مرکزي آسيا مي توان به بيابانهاي تکله مغان در چين غربي و گبي در مغولستان و ... نام برد .
۵) دور بودن از تاثير درياها واقيانوسها : فاصله زياد برخي مناطق از منابع رطوبتي دريا ها و اقيانوسها نيز در بعضي موارد سبب پيدايش بيابان مي گردد . هواي مرطوب هر قدر مسافت بيشتري را در روي خشکي ها ي زمين طي کند و يا ارتفاعات بيشتري بر سر راه آن قرار داشته باشد به همان اندازه رطوبت خود را از دست مي دهد مثلاً در بعضي موارد بيابانهاي آسيا ي مرکزي فاصله آنها تا اقيانوس به ۳۰۰۰ کيلومتر مي رسد . اين تيپ مناطق خشک در قلب خشکي ها ي وسيع قرار دارند مانند بيابان گبي مغولستان .
۶) عدم صعود هواي وآشوب هاي هوايي : عدم صعود هوا حتي در هواي مرطوب ، يا آشوب هاي هوايي نيز مي تواند از علل خشکي هوا باشد اين موضوع در مورد دشتهاي وسيع ايالات متحده آمريکا ويا در تابستان در نواحي درياي محيط که دور از جبهه قطبي واقع شده صدق مي کند .
۷) بيابانهاي سرد قطبي : اين بيابانها حاصل تسلط پر فشارهاي عظيم و يکپارچه جنب قطبي مي باشند بر اين مناطق به وجود آمده اند مانند بيابانهاي قطبي سيبري در کشور روسيه .
● علل پيدايش بيابانهاي ايران
سرزمين ايران که تقريباً بين عرض هاي جغرافيايي ۲۵ درجه و۵ دقيقه و۳۹درجه و۴۴ دقيقه شمالي در جنوب غربي آسيا واقع شده است ومجموعه بيابانهاي ايران ، جزء بيابانهاي گرم مجاور حاره اي است و قسمت اعظم آن تحت تسلط سلول هاي پر فشار مجاور حاره اي قرار دارد . استقرار اين سلول ها حاکميت کم آبي اين سرزمين را توجيه مي کند .
حجم وارتفاع کوهستانها از جمله عواملي هستند که يکپارچگي کمربند پرفشار را از هم گسيخته واغلب نفوذ توده هاي هواي مر طوب غربي وبسته به فصول مختلف سال نفوذ توده هاي سرد شمالي و يا گرم جنوبي را به داخل ايران ميسر مي سازد. در يک نگاه به نقشه پراکندگي نواحي کم آب دنيا و يکپارچگي سرزمين هاي خشک در آسيا ي مرکزي و عربستان و شمال آفريقا ، نقش مثبت ناهمواري ها در تعديل نسبي دما وگسيختگي اثر پر فشار جنب حاره اي در ايران را درک خواهيم کرد .
از طرف ديگر عامل بري بودن و يا در پناه سدهاي کوهستاني قرار گرفتن تعدادي از چاله هاي داخلي ايران نقش پرفشار جنب حاره اي را تشديد و تقويت نموده است . به طوري که در نامساعد ترين شرايط در مشرق ايران ، بيابان لوت را به عنوان يکي از خشن ترين چهره هاي بياباني دنيا ظاهر ساخته است. بنابراين ناهمواري ها به دو صورت متضاد در تعديل ويا تشديد کم آبي در ايران نقش دارند.عامل ارتفاع نقش مثبت و امتداد ناهمواري ها در زمينه خشکي هوا نقش منفي را بر عهده دارند.
بيابانهاي ايران
حضور ودخالت پاره اي از عوامل جغرافيايي ، از جمله حجم وامتداد ناهمواري ها-عرض جغرافيايي-ارتفاع از سطح دريا ومجاورت با اقيانوس هند و نفوذ شاخه اي از اين اقيانوس (خليج فارس) به جنوب ايران، تغييراتي در شرايط اقليمي حاکم بر آنها اعمال نموده وبه طور محلي خصوصيات نسبتاً ويژه اي در هر يک از حوضه هاي بزرگ به وجود آورده است . و با توجه به دخالت اين عوامل بيابانهاي ايران را مي توان به دو گروه اصلي تقسيم نمود :
بيابانهاي ساحلي
اين بيابانها به صورت نواري شرقي - غربي با پهناي نابرابر از گواتر در مشرق تا خوزستان در مغرب ايران در سواحل شمالي درياي عمان وخليج فارس گسترده شده است . بزرگترين مشخصه اين بيابان ها که مهمترين عامل تفکيک آنها از بيابانهاي داخلي نيز مي باشد ، وجود رطوبت نسبي بالا به ويژه در فصل گرم به علت مجاورت با اقيانوس هند و جهت بادهاي مرطوب دريايي در فضاي اين بيابانها است . پهناي اين بيابانها متفاوت است زماني که کوهستانهاي تا نزديکي ساحل پيش آمده باشد عرض آن کاهش مي يابد ( استانهاي ساحلي هرمزگان وبوشهر ) . گاهي که توپو گرافي به صورت جلگه اي هموار ظاهر مي شود تا ده ها کيلومتر به سمت شمال توسعه مي يابد ( استان خوزستان )
بيابانهاي داخلي
اين بيابانها در مرکز و مشرق ايران به صورت حوضه هاي بسته مستقل و يا نيمه مستقل پراکنده شده اند . چون تعدادي از اين چا له ها حد اقل از اواسط دوران سوم به صورت حوضه هايي مستقل شکل گرفته اند لذا تمام بيابانها سرنوشت زمين شناسي مشابهي نداشته اند . بلکه هر حوضه بر اساس شرايط حاکم به نحوي در حال تحول بوده است . آنچه مسلم است تمام اين چاله ها در اواخر دوران سوم به صورت حوضه هاي رسوب گذاري محلي يا منطقه اي محل تمرکز رسوبات تخريبي و اغلب تبخيري بوده اند.
بلوک نيمه سخت لوت که زير بناي بيابانهاي طبس ، لوت و جازموريان را تشکيل مي دهد مانع انعکاس اين حرکات در رسوبات سطحي خود شده است و دشت هاي هموار وساختماني را بوجود آورده است.
توپوگرافي هموار و وسعت قابل توجه و بالاخره ارتفاع کم بعضي از اين حوضه ها (دشت کوير– دشت لوت-جازموريان و... ) در تشکيل وتقويت سلول هاي پرفشار مجاور حاره اي بسيار موثر بوده است. از آنجا که منشا ء جريانهاي مرطوب از شمال غربي و غرب فلات ايران ناچار در حرکت به سمت مشرق وجنوب شرقي توده هاي مرطوب قسمت اعظم رطوت خود را از دست مي دهند . به عبارت ديگر هر اندازه که به مشرق ايران نزديک شويم درجه بري بودن هوا افزايش يافته ونقش آن در بيابان زايي حوضه ها ظاهر مي شود . ارتفاعات شمالي - جنوبي کرمان در مغرب حوضه لوت و امتداد شرقي - غربي البرز در جنوب درياي خزر به صورت ديواره ها ي عظيمي مانع ورود جريان هاي مرطوب به حوضه هاي مجاور خود مي شوند . در نتيجه اين کوهستانها در برابر جريانهاي مرطوب به شکل عامل تشديد کننده ديگري نقش خود را به حوضه هاي مجاور ش تحميل مي نمايد .
● تاريخ بيابان
بررسي هاي بيابان به ويژه بيابان صحراي آفريقا نشان مي دهد که : صحرا ي آفريقااز قبل بيابان سبز بوده است ، غني از پوشش گياهي ۶۵ ميليون سال قبل دايناسورها که غالباً حيوانات علفخواري بوده اند در آنجا زيست مي کرده اند .و بعد زرافه ها وکرگدن ها واسب هاي آبي و کروکوديل ها و ... وبعضي از آنها تا عصر حاضر نيز حضور داشته اند يعني تا زمان بيابان زايي وتغييرات ميکرو کليما ي منطقه اي . بيابان آن طور که بي آبي آن نشان مي دهد به مفهوم نبود ن نيست جهاني است غني از آثار گرانبهاي گذشته. آغاز تشکيل بسياري از اشکال کنوني در بيابانها وابسته به دگر گوني هاي اقليمي به ويژه در در زمان بعد از يخبندان گذشته يعني در زمان تشکيل سيلابها بوده است .در گذشته نه چندان دور ييابانها شرايط آب وهوايي متفاوتي را پشت سر گذاشته اند که در روند شکل زايي کنوني تاثير فراوان داشته اند .آثار جنگل در بيابانهاي آريزونا و تگزاس ، انواعي از گونه هاي گياهي موجود در صحراي آفريقا ، کشف تکه هايي از تخم شتر مرغ در لوت مرکزي و ... نشانگر شرايط متفاوت گذشته است .

بيابان يکي از اکوسيستمهاي اصلي خشکي مي‌باشد که از زمينهاي بوته‌زاري تشکيل شده است که در آنها گياهان بسيار پراکنده‌اند و بوسيله خاک لخت و شني از هم جدا ...

لاله از پرطرفدارترين و مشهور ترين گيا هان پيازداري است كه در چند قرن گذشته در سرتاسر جهان دلباختگان بسيار يافته است. اما قدمت و محبوبيت آن در ايران به ...

کاکتوس در حقيقت شتر دنياي گياهان است. زيرا آب و مواد غذايي را در خود ذخيره نموده و براي روزهاي کم غذايي و کم آبي به مصرف ميرساند.و در مقابل گرما و خشک ...

بيابان لوت در جنوب شرقي ايران واقع شده است و در حدود ۸۰۰۰۰ کيلومتر مربع وسعت دارد. از شمال به کوه شاه، ارتفاعات جنوبي خوسف ( در جنوب بيرجند ) و کوه نا ...

فرسايش بادي به دو صورت در روبش باد دروني و سايش است. در جاهايي از سطح زمين که پوشيده از ذرات ريز و ناپيوسته و عاري از رطوبت و پوشش گياهي است، جري ...

بيابانک, نام متأخر ناحيه اي قديمي در دشت کوير و نيز دهستاني به همين نام در استان اصفهان . ناحية بيابانک . ناحيه اي قديمي (تقريبا برابر با بخش خور و بي ...

اجازه مي خواهم از تشريح عوامل بيابان زايي نظير بوته کني، چراي مفرط و خارج از فصل دام در مراتع ، تبديل مراتع به ديمزار، برداشت بي رويه آب از سفره هاي آ ...

با توجه به توضيحات عنوان شده خاکها از نظر قابليت اراضي وسريهاي داراي محدوديت در استان تهران وهمچنين با درنظر گرفتن تعاريف موجود از بيابان و شرايط اکول ...

دانلود نسخه PDF - بيابان