up
Search      menu
تولید و کشاورزی :: مقاله بهداشت آبزيان PDF
QR code - بهداشت آبزيان

بهداشت آبزيان

اهميت مديريت بهداشتي آبزيان

به باور آبزي پروران عرضه ماهيان پرورشي روز به روز با تقاضاي بيشتر مصرف کنند گان مواجه شده است.اين امر طبيعي به نظر مي رسد که مردم ، توليدات بهداشتي با کيفيت استاندارد را مي پسندند.امروزه علاوه بر بيماريهاي عفوني ، باقيمانده هاي سموم کشاورزي،داروهاي دامپزشکي ،فلزات سنگين ، مواد آلي و غير آلي نيز در آبزيان از چالشهاي مطرح بوده و ضروري است که توليدات شيلاتي از هر دو نظر اقتصادي و بهداشتي مد نظر قرار گيرند.در مزارع پرورشي ، در صورتي که خسارت ماهيان تلف شده ، هزينه درمان و کاهش ميزان رشد ماهياني که بعد از بيماري بهبود مي يابند ، محاسبه شود منجر به افزايش قيمت توليد و سود کم آبزي پروران مي گردد.
ماهيان معمولا در معرض عوامل بيماريزا و پاتوژن هاي بالقوه قرار دارند اما در بيماريهاي آنها يک ارتباط ساده بين پاتوژن ها و ماهي رخ نمي دهد ،بلکه در مزارع متراکم ، شرايط محيطي باعث استرسهاي قابل توجه شده و ماهيان را به طيف وسيعي از پاتوژن ها حساس مي نمايد.در آبزي پروري ، مي توان با مديريت مطلوب بهداشتي بسياري از پاتوژن هاي بالقوه و بيماريهاي عفوني را کنترل و موجبات ارتقاء بهداشتي توليدات را فراهم نماييم .موفقيت در برنامه مديريت بهداشتي آبزيان با پيشگيري از بيماريها آغاز شده و با اجراي اقدامات صحيح بهداشتي کامل مي گردد. برنامه مديريت بهداشتي مي تواند در سراسر جهان براي توليد ماهيان سالم مورد استفاده قرار گيرد.
نظر به رشد سريع ماهيان پرورشي به عنوان يکي از بخشهاي مهم توليد غذا مطرح بوده که با توسعه و تکميل آن مي توان جانشيني مناسب براي ماهيان دريائي به حساب آورد. در سالهاي اخير ميزان توليد ماهي و ميگوي مزارع از نظر مقدار و ارزش افزايش يافته و با توجه به توليدات جهاني که ساليانه نزديک به ۱۰ ميليون تن تخمين زده مي شود ، سهم توليدات آبزي پروري کشورها کمي بيشتر از ۱۲% کل توليد جهاني مي باشد.اگر چه سهم توليدات مزارع پرورشي پايين است، ولي اهميت آن در مقايسه با توليدات آبزيان ساير کشورها بسيار مهم قلمداد مي گردد.ويژگي هاي منطقه اي ،فرهنگي و تاريخي هر کدام در اساس توليد و ميزان توسعه آبزي پروري تاثير داشته و از طرفي در سنتهاي تاريخي مردم آسيا در امر پرورش ماهيان داراي جايگاه قابل توجهي مي باشد.
در سالهاي اخير ميزان توليد ماهيان پرورشي در اروپا افزايش چشمگيري داشته و براي مثال در کشورهايي نظير نروژ و فرانسه با توليد زياد (هر کدام ۲۰% )، ايتاليا (۱۶% )، اسپانيا(۱۰%)، انگلستان(۶.۵%) ،هلند(۶%) کل توليد اتحاديه اروپا را دارا مي باشند.
در اروپا ماهيان پرورشي شامل آزاد ماهيان (salmon)که در قفس هاي دريائي پرورش مي يابند و ديگر ماهيان(sea bass, sea bream ,turbot) ،قزل آلاي رنگين کمان پرورشي ، ماهي کاراس در مزارع اقليمي و لاي ماهي (crucian carp , tench) و مار ماهي و تيلاپيا (eel , tilapia) در مزارع متراکم مدار بسته پرورش مي يابند.
برنامه توليد پروتئين هاي حيواني بدون در نظر گرفتن بيوسکيوريتي و مسائل بهداشتي راه به جائي نخواهد برد و همواره بيماريهاي آبزيان بعنوان يک فاکتور مهم مطرح مي باشند.
بيماريهاي ماهيان ، شامل بيماريهاي غير عفوني (محيطي ،تغذيه اي، ژنتيکي) و بيماريهاي عفوني مي باشند که بيماريهاي عفوني به علت مسري بودن داراي جايگاه ويژه اي بوده و در صورتي که خسارت ماهيان تلف شده ، هزينه درمان و کاهش ميزان رشد ماهياني که بعد از بيماري بهبود مي يابند ، محاسبه شود منجر به افزايش قيمت توليد و سود کم آبزي پروران مي گردد.
البته با توجه به اطلاعاتي که اخيرا از سيستم پرورشي ساير حيوانات بدست آمده ، نشان مي دهد که آنها نيز دستخوش چنين بيماريهاي واگيردار مي گردند.با افزايش مزارع ماهي و معرفي گونه هاي جديد و مبادلات تجاري شرايطي را به وجود آورده ، که افزايش بعضي از بيماريهاي عفوني اجتناب نا پذير است.
ارزيابي ميزان خسارت واقعي در مزارع متراکم و پر استرس مشکل بوده و به فاکتورهاي متعددي بستگي دارد.اگر چه برآورد مي شود که ۱۰% ماهيان در اثر بيماريهاي عفوني تلف مي گردند ،بعلاوه عفونت هايي نيز در اثر آلودگي هاي خوراک به ميکروارگانيسمهاي پاتوژنيک پديد مي آيند ، که داراي مخاطرات قطعي در توليدات آبزيان مي باشند.بطور کلي اين مخاطرات با شرايط و وضعيت محيطي ، انواع ماهيان مزرعه و عادت فرهنگي در مورد تهيه و مصرف خوراک بستگي دارد.
بيماريهاي عفوني بعلت ارگانيسمهاي پاتوژن ( انگل ها ، باکتري ، ويروس و قارچ)پديد مي آيند، که در محيط مزرعه وجود دارند و يا توسط ماهيان حامل وارد محيط مي گردد. در حقيقت ماهيان معمولا در معرض پاتوژن ها و يا پاتوژن هاي بالقوه قرار دارند ، اما در بيماريهاي ماهي يک ارتباط ساده بين ميکروارگانيسم و ماهيان رخ نمي دهد ،بلکه در نتيجه يک سري فعل و انفعالات متغير بين پاتوژن و محيط و ميزبان اتفاق مي افتد.بسياري از خصوصيات پاتوژن ها بطور مستقيم در گسترش بيماري مرتبط بوده و بدين صورت است که ميکروارگانيسمهاي اجباري (obligate) هميشه باعث عفونت در ميزبان گرديده و ميکروارگانيسمهاي اختياري (facultative) که در غياب ميزبان زنده مي مانند.
ويرولانس پاتوژن بستگي به استرين ،بيوتايپ و سروتايپ يا ژنوتايپ عامل بيماري دارد.رخداد بيماري در اثر فعل و انفعالات پاتوژن و ماهي که به چندين فاکتور ميزبان مانند سن ،اندازه ، مرحله رشد ، تغذيه ، وضعيت توليد مثل و دفاع ايمنولوژيک بستگي دارد.علاوه بر آنها فاکتورهاي مستعد کننده زيادي وجود دارند که در گسترش بيماري دخالت مي کنند.در مزارع متراکم ، شرايط محيطي نا مناسب (کيفيت پايين آب ،تغييرات درجه حرارت آب ، کيفيت پايين خوراک ،تراکم ، حمل و نقل و غيره ) معمولا توليد شده و در اين وضعيت استرس قابل ملاحظه ، موجب ايجاد حساسيت زياد ماهيان به طيف وسيعي از پاتوژن ها مي گردد.
يکي از مهمترين فاکتورها ،کيفيت آب مي باشد که در مديريت بهداشتي ماهيان مد نظر قرار مي گيرد ، زيرا کليه فعاليت هاي بدن ماهي از قبيل تنفس ،تغذيه و رشد ،دفع مدفوع ، نگهداري تعادل نمک و توليد مثل در آب انجام مي شود.تعيين پارامتر هاي فيزيکي و شيميائي آب در مزارع آبزي پروري بسيار حياتي بوده و بيماريهاي غير عفوني اغلب در اثر کيفيت پايين آب پديد مي آيند.بنا بر اين تعيين ميزان اکسيژن محلول در آب ، ميزان PH ، ميزان مواد دفعي از فاکتورهاي مهمي است که مي بايست ملاحظه شوند.ميزان اکسيژن محلول از ساير عوامل حياتي تر بوده و به منشاء و تغييرات درجه حرارت و نياز بيولوژيکي آب(در اثر غلظت بالاي باکتريها و مواد فاسد) بستگي دارد.PH آب مي بايست ثابت و همواره زير ۷ قرار داشته باشد.توليد مواد دفعي نيز بايستي در حد پاييني باشد زيرا در صورت حضور بيش از اندازه کربن دي اکسيد که براي اکثر ماهيان مسموم کننده است و همچنين آمونياک که باعث بالا رفتن PH در حد ۷.۵ مي گردد.از طرف ديگر آب معمولا وسيله انتقال ميکروارگانيسم هاست که مي توانند پاتوژن بالقوه براي ماهي و انسان باشد.ميزان آلودگي توليدات شيلاتي به شرايط محيطي و کيفيت ميکروبيولوژيکي آب مزارع بستگي دارد.دو گروه بزرگ از ميکروارگانيسم ها که در بهداشت عمومي بسيار مهم هستند و ميتوانند در توليدات آبزي پروري آلودگي ايجاد نمايند.آنها معمولا در محيط به صورت طبيعي وجود دارند ، و يا توسط مدفوع انسان و يا حيوانات اهلي به محيط وارد مي شوند.ميکروارگانيسم هاي غير بومي مي توانند بوسيله آلوده کننده هاي غير قابل اجتناب مانند پرندگان و موجودات خاکزي که موجب آلودگي آبهاي مزارع شوند. تعداد قابل توجهي از اين عوامل بيماريزا ممکن است از طريق پوست و يا لوله گوارشي ماهيان به عنوان مشکلات بهداشتي براي مصرف کنند گان مطرح گردند.
بعلاوه بعضي از اين عوامل براي ماهيان فوق العاده پاتوژن محسوب مي شوند.در حقيقت انتقال بعضي از بيماريها در برخي نواحي به علت مزارع پر تراکم که از آب آلوده صنايع مجاور استفاده مي کنند ، صورت پذيرد.
علاوه بر وضعيت بهداشتي مزارع ، تغذيه نقش مهمي را در اقتصاد آبزيان پرورشي بر عهده دارد.در حقيقت اختلالات تغذيه اي و بيماريهاي عفوني و رکود بازار به همديگر وابسته هستند.واضح است که سلامت ماهيان به وضعيت تغذيه آنها بستگي دارد و ارتباط روشني بين رنجوري (در اثر نرسيدن خوراک به بدن) و بيماري وجود دارد. در اثر رنجوري حساسيت ماهيان به عفونتها افزايش يافته و با تقليل دفاع ايمني بدن در معرض پاتوژن هاي مهاجم قرار مي گيرد.بدين گونه شرايط ضعف و رنجوري ماهيان ، زمينه مستعدي را براي عفونتها فراهم نموده و بعلاوه عفونتها نيز با تغييرات در جذب مواد غذايي در روده ها موجب عدم جذب مواد غذايي مورد نياز دروني مي گردد.تشخيص بيماريهاي تغذيه اي مشکل بوده و به آزمايشات هيستوپاتولوژيک و آناليز آزمايشگاهي تکيه مي شود. اکثر مزارع پرورش ماهي از خوراک تهيه شده کارخانجات و جدول غذايي آنها استفاده مي کنند و بيماري هاي تغذيه اي در اثر پر خوري و يا بي غذايي کمتر گزارش شده است.هر چند که کمبودهاي تغذيه اي بخصوص کمبود ويتامين گهگاهي تشخيص داده مي شود.
بيماريها در جمعيت هاي طبيعي و عادي رخ داده و گاهي نيز در غياب بيماري پاتوژن ها مي توانند حضور داشته باشند.نظر به اين که از بين بردن کليه پاتوژن ها غير ممکن است ، دانستن اين که چگونه مخاطرات بيماريهاي عفوني را تقليل دهيم ، حائز کمال اهميت مي باشد.
تا اندازه اي ، درخواست اقدامات بهداشتي و پيشگيري کننده شرايط محيطي همانند مديريت بهداشتي ماهيان ، مراعات اصول بهداشتي و روند کنترل بيماري از فاکتورهاي حياتي پيشگيري از بيماريهاي ماهيان مي باشند.
آبزي پروري داراي اين مزيت است که امکانات کنترل در سيستم توليدي وجود دارد و با مديريت بهداشتي مطلوب ميتوان بيشتر مخاطرات بالقوه را در سطح توليد کنترل نمود.بازديد و مشاهده روزانه رفتار ماهيان و فعاليت تغذيه اي در رديابي مشکلات قبل از بروز بيماري بسيار کمک مي نمايد.وضعيت و موقعيت هاي استرس زا که در اثر تغيير مکان و تراکم بيش از حد پيش مي آيد مي تواند موجب بروز بيماري هاي ماهي بوسيله انگل ها و باکتريها گردد.آب نيز يکي از اجزاي حياتي در مزرعه بوده و مي بايست بطور کامل از نظر شيميائي (ميزان اکسيژن ، آمونياک ، نيترات وPH ) و آناليز ميکروبيولوژيک بررسي شود.
مراعات اصول بهداشتي شامل ضدعفوني در بين گروه هاي مختلف ماهي و پاک نمودن استخرها و ضدعفوني وسايل و تجهيزات کارگران و يا آب مطرح مي باشد. بعضي از بيماريهاي عفوني ، بويژه بيماريهاي قارچي پوست و عفونتهاي باکتريائي و انگلي اغلب به انباشتگي مواد آلي در استخرها نسبت داده مي شود.استخرها ممکن است مطابق اصول بهداشتي زه کشي (استخرهاي خاکي)، خشک و گاهي با موادي مانند آهک هيدراته ضدعفوني گردند.وسايل قبل از استفاده در استخرها مي بايستي کاملا خشک و يا با مواد شيميائي ضدعفوني گردند.ضدعفوني چکمه ها ضروري بوده و در مدخل ورودي ساختمان ها و بين قسمتهاي مختلف لازم است که کارگران دستهاي خود را با صابون ضدعفوني کننده شستشو نمايند.توصيه هاي تکنولوژيکي تصفيه آب و کاربرد پروبيوتيکها و محرک هاي رشد از روشهاي مهمي هستند که در بهبود کيفيت محيطي آبزي پروري لازم مي باشند.
به منظور پيشگيري از گسترش بيماريهاي ويروسي و باکتريال اپي زئوتيک که از طريق تغيير مکان ماهيها ، تخمها و يا با انتقال آب در بين مزارع مختلف پديد مي آيد ، قرنطينه و صدور گواهي بهداشتي که بخشي از برنامه کنترل بيماريها است ، بسيار مهم تلقي مي گردد. اين اقدامات بهداشتي ، بايستي به عنوان يک خط دفاعي در برابر انتقال ماهي و يا ميگوي اگزوتيک که امکان آلودگي دارد، عمل نمايد.اين قبيل اقدامات مي تواند در زمينه يک ناحيه پهناور ، کشور و يا در جهان گسترش نموده و نواحي عاري از بيماري (free disease areas ) بنا نهاده شده است.وجود سرويس هاي مشاوره اي و گسترش ليست پاتوژن هاي مورد تاييد که در هر ناحيه روي آنها موافقت شده ، استاندارد نمودن تکنيکهاي تشخيصي و صدور گواهي هاي بهداشتي بسيار ضروري و در اين فيلد پر اهميت مي باشند.در بخش تحقيقاتي ايجاد شيوه هاي تشخيصي سريع و بي خطر و بهبود روشهاي درماني در بيماريهاي حاد مورد نياز است. طي سالهاي اخير چندين مطالعه انجام شده و کاربرد تکنيکهاي مولکولي حساس و سريع را به منظور جداسازي پاتوژن هاي مهم (تشخيص آنهايي که با روشهاي مرسوم مشکل است)ارائه مي دهند.
کاوش از طريق DNA و آزمايشات PCR با موفقيت جهت پايش حضور پاتوژن ها در محيط ، بافتهاي بدن و تخمهاي ماهي گسترش يافته است.ساير تکنيکهاي بر مبناي DNA به عنوان مثال ريبوتايپ ، وrandomly amplified polymorphic DNA و ژل الکتروفورز(pulsed-field gel electrophoresis of DNA) که روشهاي مهمي جهت ارتباط ژنتيکي بين پاتوژن هاي ايزوله شده از نواحي مختلف جغرافيائي بکار رفته و سپس در مطالعات اپيدميولوژيک مورد استفاده قرار مي گيرند.بيماريهاي باکتريائي را مي توان با استفاده از شيميوتراپي و واکسنها کنترل نمود.داروهاي عمده آنتي ميکروبيال که در آبزي پروري مورد استفاده قرار مي گيرند ، آنتي بيوتيکها و ترکيبات سنتتيک مي باشند.
همچنانکه مشخص گرديده بسياري از باکتريهاي پاتوژن در محيط و يا در ماهيان حامل متعلق به نواحي آلوده مي باشند ، معمولا پيشگيري داروئي يک از راههاي عملي در مزارع ماهي ممکن است جهت جلوگيري از گسترش بيماري عفوني بکار رود.بعلاوه از اين عوامل آنتي ميکروبيال نيز براي محرک رشد (تتراسيکلين ها) استفاده مي شود.در نتيجه عمل سوء اين داروهاي آنتي ميکروبيال موجب افزايش مقاومت داروئي در بين باکتريهاي پاتوژن ماهي در طول ساليان گذشته شده است.اين مقاومت ها ضمن کاهش تاثير کنترل بيماريهاي ماهي ، ممکن است به عوامل پاتوژن انساني نيز منتقل گردد.مسئله مهم ديگر گذشته از باقي ماندن اين مواد در محيط ، موجب انباشتگي آنها در گوشت ماهي مي گردد.کاربرد داروها در مزارع پرورش ماهي يکي از مسائل جدي در سال ۱۹۹۰ بوده است. در اثر فشار پزشکان و طرفداران محيط زيست و انجمنهاي مصرف کنند گان ،تدوين و تصويب قوانين شديد درخواست شده و موجب تقليل مجوز داروهاي آنتي ميکروبيال در مزارع پرورش ماهي گرديده است.اگر چه در اکثر کشورهاي توليد کننده ماهي استفاده از اين داروها سريعا در مزارع کاهش يافته ولي از آنتي بيوتيک ها و داروهاي جديد مي توان در درمان عفونتهاي حاد استفاده نمود و لازم است همکاري گسترده و قابل توجهي بين کارخانجات صنايع غذايي و داروسازي ايجاد شود.
واکسيناسيون در ماهيان شق ديگري از برنامه کنترل بيماريهاي عفوني است و موجب کاهش استفاده داروهاي آنتي ميکروبيال مي گردد.در سالهاي اخير با توجه به شناخت بيشتر سيستم ايمني ماهيان و تشخيص فاکتورهاي ويرولانس در پاتوژن هاي اصلي ،واکسيناسيون ماهي متداول شده است.واکسنهاي زنده و تخفيف حدت يافته با تحريک ايمني وابسته سلولي و انتشار موثر آنتي ژن در جمعيت، داراي مزاياي فراوان بالقوه در پيشگيري از بيماريهاي عفوني را دارد.هر چند که کاربرد واکسنهاي زنده و تخفيف حدت يافته در مزارع آبزي پروري با بحث هاي زيادي مواجه شده و بيشتر منابع موثق استفاده آنها را، به علت امکان گسترش مخاطرات غير قابل کنترل در محيط ، نا درست مي دانند.
واکسنهاي تجارتي قابل استفاده بر عليه باکتريهاي مختلف (يرسينيا روکري ،آئروموناس سالمونيسيدا ، ويبريو آنگوئيلاروم ،ويبريو اردالي ،ويبريو سالمونيسيدا ،ادواردزيلا ايکتالوري )مي باشد.اين باکتريها در محيط آب گوشتي کشت و بوسيله فرمالين کشته مي شوند و اغلب داراي مواد تقويت کننده ايمني بوده و از اين رو با روش تزريقي مورد استفاده قرار مي گيرند.بعضي ديگر از واکسنها با روشهاي غوطه وري ، اسپري و خوراکي استفاده مي شوند. استراتژي اجراي واکسيناسيون بستگي به اندازه و نوع ماهي ، گونه باکتري و نوع واکسن دارد.
از آنتي ژن هاي چندين ويروس واکسنهايي تهيه شده که با روشهاي تزريقي و غوطه وري مصرف مي شوند و ايمني محافظتي آنها استنباط گرديده است، هر چند که براي استفاده تجارتي جهت چندين بيماري ويروسي سطح محافظتي آنها بسيار پايين است.از تکنولوژي هاي جديد جهت فراهم نمودن واکسنهاي موثر ويروسي ماهي مانند تکنولوژي واکسنهاي نوترکيب و DNA استفاده مي گردد.در حال حاضر تنها يک واکسن ويروسي تجارتي بر عليه IPN با روش پروتئين نوترکيب ساخته شده و گسترش يافته است.
بطور خلاصه ، بيماريهاي ماهي در نتيجه فعل و انفعالات پاتوژن بين ماهي و محيط ايجاد مي گردد.ماهيان در مزارع متراکم بطور مداوم در برابر تغييرات محيطي و عمليات مديريتي بوده و همه اين عوامل مي بايست در کنترل و پيشگيري از بيماريها مد نظر قرار گيرند.

بهداشت مجموعه اي از علوم مختلف است و بطور کلي منظور از آن، انجام کارهايي براي جلوگيري از ابتلا مردم به بيماري و رسيدن به سلامتي است. تعريف سازمان جهان ...

لبخند وقتي زيباست که دندان هاي زيبايي داشته باشيم. پيامبر(ص) فرموده اند: «دهان دروازه ي قرآن است»، پس بايد دروازه ي قرآن را با مرواريدهاي زيبا مرصع و ...

بهداشت حرفه اي عبارتست از علم و فن پيشگيري از بيماري هاي ناشي از کار و ارتقاي سطح سلامتي افراد شاغل از طريق کنترل عوامل زيان آور محيط کار. اين رشته در ...

سفر کلمه اي است که هر کس براي آن تعريفي خاص دارد و براي هر انساني بر روي زمين مفهومي مهم را داراست. عده اي سفر را تغييري براي نوع زندگي خود مي دانند و ...

مجموعه دهان و دندان ها به عنوان دروازه ورود غذا و آغازگر روند هضم و جذب غذا نقش بسياري در آماده سازي نيازمندي هاي غذايي انسان به عهده دارند و بدون عمل ...

با توجه به رشد روز افزون جمعيت، تامين مواد غذائي از مهمترين اصول است و خوشبختانه مصرف غذاهاي فر آوري شده هم جايگاه ويژه خود را تقريبا پيدا نموده است ک ...

برخي از خرچنگ هاي کنسرو شده تغيير رنگ داده و لکه هاي خاکستري سياه و يا آبي سياه در آنها تشکيل مي شود. اين واکنش توسط Howgate در سال ۱۹۸۴ شرح داده شد، ...

به طور خلاصه آمونياک را مي توان اصلي ترين ماده زائد محلول ايجاد شده توسط ماهي ها و بي مهرگان دانست . آمونياک توسط ماهي ها توسط ادرار و همچنين از طريق ...

دانلود نسخه PDF - بهداشت آبزيان