up
Search      menu
تاریخ و فرهنگ :: مقاله بخارا PDF
QR code - بخارا

بخارا

بُخارا، با جمعيتي بالغ بر ۲۳۷٫۹۰۰ نفر (برآورد تخميني سال ۱۹۹۹)، پنجمين شهر بزرگ ازبکستان، و مرکز استان بخارا است. شهر بخارا در جلگهٔ واقع‌ در مسير سفلاي‌ رود زرافشان‌ و کنار کانال‌ شاهرود (شهر رود) واقع‌ است‌.
بخارا (همراه با سمرقند) يکي از دو شهر عمدهٔ تاجيک‌نشين است. ۸۵٪ مردم آن تا امروز نيز به زبان فارسي با گويش ويژه آسياي مرکزي که امروزه به زبان فارسي تاجيکي معروف شده حرف مي‌زنند. تعدادي هم ازبک و ترک و يهودي در بخارا زندگي مي‌کنند.
پنبه و آلو از مهم‌ترين محصولات کشاورزي بخارا به شمار مي‌آيند، چنانکه آلوي بخارا در ايران به طور کامل شناخته شده است.
پيشينه نام
دربارهٔ نام‌ بخارا نظرها متفاوت‌ است‌. بعضى‌ برآنند که‌ بخارا به معناي پرستشگاه‌ است‌ که‌ در زبان‌ سنسکريت‌ به‌ صورت‌ «ويهارا» آمده‌ است‌. جويني‌ بخارا را مجمع‌ بزرگان‌ هردين‌ ناميده‌ و بخارا را مشتق از «بخار» دانسته است‌. بعقيدهٔ وي اين‌ واژه به‌ واژهٔ‌ بت‌پرستان‌ اويغور و ختاي‌ نزديک‌ است‌ که‌ معابد ايشان‌ را بخار گويند و در زمان‌ گذشته‌ نام‌ شهر بُمْجِکَث‌ بوده‌ است‌ . به‌ گفتهٔ فراي‌: شهري به‌ نام‌ بُخار در ايالت‌ بيهار هند وجود داشت‌ که‌ ريشهٔ هر دو نام‌ را ويهارا گفته‌اند که‌ بر معابد بودايي اطلاق‌ مى‌شود. احتمال‌ ديگر آن‌ است‌ که‌ نام‌ بخارا (در ترکي‌ قديم‌ بُخارَک = بُقارَق‌) مشتق‌ از ويهارا باشد.
چينيان‌ از سدهٔ پنجم‌ آن‌ را «نومي»‌ نوشته‌اند که‌ با نام‌ نوميجکت‌ مشهور در عهد اسلامى‌ مطابقت‌ دارد. بخارا که‌ نام‌ چيني‌ آن‌ را «بوخو» نوشته‌اند نخستين‌بار به‌ احتمال‌ در نوشتهٔ هسيوآن‌ تسانگ جهانگرد بودايي‌ چيني که‌ در ۶۲۹ م‌ از بخارا ديدن‌ کرده‌، آمده‌است‌.
مقدسي بنابر قولي‌ ريشهٔ نام‌ بخارا را «کوه‌ خوران‌» نوشته‌ که‌ گويا «ه» و «و» را براي‌ تخفيف‌ انداخته‌اند که‌ «کخارا» شد. سپس‌ «ک‌» را به‌ «ب‌» بدل‌ کردند تا ريشه‌اش‌ از مردم‌ پنهان‌ ماند.
بر سکه‌هاي مسين‌ بخارا اين‌ نام‌ به‌ صورت‌ «پوخار» آمده‌ است‌. «رويداد نامهٔ مسيحى‌ سغدي‌» عنوان‌ فارسى‌ «خواتو» را درمورد بخارا به‌ کار برده‌ که‌ به‌ معناي‌ خدا و بزرگ‌ است‌ و حالت‌ جمع‌ آن‌ در متون‌ بودايي به‌ صورت‌ «گودائوته‌» (= قوقائوته‌) آمده‌ است‌. عنوان‌ فرمانروايان‌ بخارا، بخار خدات‌ (سغدي‌ : بوکارکودات‌) بود، که‌ بخار خدات‌ را متأثر از زبان‌ عربي‌، و اصل‌ آن‌ را بخار خدا دانسته‌ است‌). عنوان‌ سغدي «گَوْ» (= قو) از قديم‌ترين‌ عنوانهاي‌ آسياي‌ مرکزي است‌ که‌ پيش‌ از سدهٔ چهارم‌ بر سکه‌هاي‌ ضرب‌ شده‌ در بخارا ديده‌ شده‌ است‌. بر سکه‌هاي‌ مسين‌ بخارا نخست‌ واژهٔ «پوخار» و در سمت‌ چپ‌ آن‌ عنوان‌ «گَو» ضرب‌ شده‌ است‌ واژهٔ پوخار را مى‌توان‌ برآمده‌ از واژهٔ سغدي‌ «فوخار» به‌ معناي‌ نيکبخت‌ دانست‌. گرشويچ‌ و هنينگ‌ آن‌ را صورتى‌ از واژهٔ «فرخ‌» در پارسي ميانه‌ دانسته‌اند. در متنهاي‌ سغدي‌ مسيحي‌ «فوخار» به‌ معناي‌ فرخ ‌صورت‌ ديگري از واژهٔ ياد شده در پارسي ميانه است.
تاريخچه
آگاهى‌ دربارهٔ بخارا به‌ روزگار پيش‌ از اسلام‌ اندک‌ است‌. در عهد باستان‌، ايرانيان‌ در اطراف‌ رود زرافشان‌ جايگاه‌ها و شهرهايي داشتند. داستان‌ بناي‌ بخارا با افسانه‌ آميخته‌ است‌. در بعضى‌ نوشته‌هاي کهن‌ بخارا ديه‌ و جايگاه‌ پادشاهان‌ بوده‌ که‌ گويا افراسياب‌ آن‌ را بنا کرده‌ است‌. پس‌ از آن‌، به‌ صورت‌ شهر درآمد و پادشاهان‌ در فصل‌ زمستان‌ بدين‌ شهر مى‌آمدند. مغان‌ گفته‌اند که‌ در بخارا آتشکده‌اي‌ برپا بود و گويا گور افراسياب‌ به‌ دروازهٔ معبد بر در شهر بخارا بوده‌ است‌.
وجود اشيائى‌ از عصر مفرغ‌، نشانه‌اي‌ بر وجود زيستگاههايي‌ در بخارا طى‌ هزارهٔ دوم پيش از ميلاد است‌. نام‌ واحهٔ بخارا در کتيبهٔ داريوش‌ در بيستون‌، «تاريخ‌» هرودت‌ و نيز در اوستا نيامده‌ است‌. مى‌توان‌ چنين‌ تصور کرد که‌ بخارا در در روزگار هخامنشيان جزو ساتراپ‌نشين‌ سغديانا (سغد) بوده‌ است‌. در سال ۳۳۰ ق.م. در تصرف اسکندر مقدوني درآمد. بعد جزء دولت يوناني باختري گرديد. در سدهٔ ششم م. ترک‌ها آن را متصرف شدند و در سدهٔ هفتم چيني‌ها. در سال ۷۰۵ م. اعراب آن را تصرف کردند و تا سدهٔ نهم در تصرف خلفاي اموي و عباسي بود.
بخارا از بزرگ‌ترين شهرهاى ماوراءالنهر و يکي از کانون‌هاي دانش و ادب ايران پس از اسلام است. در ۱۰۰۰ م. در تصرف سامانيان درآمد و پايتخت سامانيان بود. در ۱۰۲۷ سلجوقيان آن را تصرف نمودند. در ۱۲۱۹ توسط چنگيز فتح و ويران شد و در ۱۳۸۳ در تصرف تيمور لنگ درآمد. بعد در ۱۵۰۵ در تصرف ازبکان (شيبانيان) و بالاخره در ۱۶۰۰ م. در تصرف استراخان و جانشينان او که نيز از نژاد ازبک‌اند درآمد و باز بتصرف ايران درآمد و در دوران قاجار روسها بتصرف آن دست زدند. پس از آن اگرچه در تصرف خانات بخارا بود ولي در حقيقت جزيي از خاک روسيه محسوب مى‌گرديد.
در سالهاي ۱۹۲۴ ميلادي بخارا و سمرقند با سياست‌هاي شوروي پيشين از تاجيکستان جدا گشته و به ازبکستان پيوست. دولت ازبکستان با سياست فارسي‌ستيزي خود همچنان محدوديت‌هاي آموزشي و رسانه‌اي سختي بر ضد زبان فارسي پياده کرده‌است.
بزرگان‌ و مشاهير بخارا
در سده‌هاي دوم و سوم هجري (۸ و ۹ ميلادي) بغداد بزرگ‌ترين‌ حوزهٔ علمى‌ مسلمانان‌ و تنها مرکز علوم‌ عقلى‌ در محدودهٔ ممالک‌ اسلامى‌ محسوب‌ مى‌شد. پس‌ از بغداد حوزه‌هاي ديگري‌ در جهان‌ اسلام‌ پديد آمدند که‌ ماوراءالنهر يکى‌ از آنها بود و بخارا به‌ صورت‌ يکى‌ از مراکز علمى‌ ماوراءالنهر درآمد. در فهرست زير، نام برخي از بزرگان‌ و مشاهير اسلامى‌ که در بخارا زاده شده يا زيسته‌اند آمده‌است:
* ابوعبدالله‌ ابن‌ ابي‌حفص‌، فقيه‌ بزرگ‌ بخارا
* ابن سينا
* ابوعبدالله‌ احمد بن‌ محمد جيهاني‌ مؤلف‌ کتابهاي آيين‌، المسالک و الممالک‌ و بسياري‌ کتب‌ ديگر وزير سامانيان‌ در بخارا بود که‌ ابن‌ فضلان‌ او را شيخ‌العميد ناميده‌، و در بخارا با او ديدار داشته‌ است‌.
* بلعمي‌ مترجم‌ تاريخ‌ طبري از وزيران‌ دولت‌ ساماني‌
* رودکي‌ از بزرگان‌ متقدم‌ ادب‌ فارسى‌
* ابوشکور بلخي‌ از بزرگان‌ متقدم‌ ادب‌ فارسى‌
* ابوالفتح‌ بستي
* ابوبکر بن‌ احمد بن‌ حامد فقيه‌
* عبدالعزيز بن‌ احمد بن‌ صالح‌ حلواني‌ امام‌ حنفيهٔ بخارا
* قاضى‌ عبدالرزاق‌ ترکى‌
* جوهري زرگر
* عمعق‌ بخارايي
* سوزني سمرقندي
* حسن‌ بن‌ على‌ قطان‌ مروزي
* محمد بن‌ جعفر نرشخي
* ابونصر احمد بن‌ محمد نصر قباوي
* محمد بن‌ محمد عوفي
* محمد بن‌ احمد حسيني مورخ‌ اخباري و از اکابر علم‌ حديث‌ که‌ کتاب‌ القول‌ الجلي‌ في ترجمهٔ ابن‌ تيميه
* بخاري از محدثان‌ مشهور
* ابوالطيب‌ محمد بن‌ على‌ بخاري
* عبدالله‌ بن‌ محمد مُسندي‌ جُعفي
* ابوزکريا عبدالرحيم‌ ابن‌ احمد تميمى‌ بخاري
* محمد بن‌ احمد بن‌ سليمان‌ الغنجار بخاري
* احمد بن‌ على‌ بن‌ عمرو سليماني‌ بيکندي‌
* عبدالرحمان‌ بن‌ محمد بن‌ حمدون‌
* عزيزالدين‌ نسفى‌
* سيف‌الدين‌ باخرزي‌ و نواده‌اش‌ ابوالمفاخر باخرزي‌ که‌ در بخارا مدفونند.
* بهاءالدين‌ محمد نقشبندي
* علاء منجم‌ بخاري
* عبدالرحمان‌ مشفقى‌ ملک‌ الشعرا
* محمدبن‌ اسماعيل‌ حافظ بخاري
* حمويه‌ صاحب‌ طواويس‌
* سيفى‌ بخاري
اماکن و ابنيه تاريخي
ارگ بخارا
بخارا شهر و سرزمين‌ موزه‌ها و در واقع‌ موزه‌اي‌ است‌ در فضاي باز که‌ آن‌ را مرواريدي‌ بر تارک آسياي‌ مرکزي ناميده‌اند. در فهرست زير، نام برخي از اماکن و ابنيه تاريخي بخارا آمده‌است:
* ارگ بخارا
* بالاحوض (سده ۱۸ تا ۲۰)
* آرامگاه ساماني (سده‌هاي ۹ تا ۱۰)
* قبرستان چشمه ايوب (۱۳۸۰ يا ۱۳۸۴-۱۳۸۵)
* مدرسه عبدالله‌خان (۱۵۹۶ ۹۸)
* مدرسه مادر خان (۱۵۵۶ ۵۷)
* مسجد بلند (سده ۱۶)
* مجموعه گاوکشان (مسجد، مناره، مدرسه) (سده ۱۶)
* خانقاه زين‌الدين‌خواجه (۱۵۵۵)
* مجموعه پاي کلان (سده‌هاي ۱۲ تا ۱۴)
* مجموعه لب حوض (سده‌هاي ۱۶ تا ۱۷)
* مدرسه کاکل‌داش (۱۵۶۸ ۶۹)
* خانقاه نادر ديوانبيگي (۱۶۲۰)
* مدرسه الغ‌بيگ (۱۴۱۷)
* مدرسه عبدالعزيزخان (۱۶۵۲)
* مسجد بالاحوض (۱۷۱۲)
* آرامگاه سيف‌الدين باخرزي (نيمه دوم سده ۱۳ - سده ۱۴)
* آرامگاه بيانقلي‌خان (نيمه دوم سده ۱۴ - ۱۵ يا ۱۶)
* مسجد نمازگاه (سده ۱۲ تا ۱۶)
* خانقاه فيض‌آباد (۱۵۹۸ ۹۹)
* مدرسه چهارمنار (۱۸۰۷)
* ستارهٔ ماه خاصه، سراي امير بخارا (پايان سده ۱۹، آغاز سده ۲۰)
* چهاربکر (محل خاکسپاري خاندن شيخ جُبيره) (۱۵۶۰ ۶۳)

شيخ الرئيس حجهٔ الحق ابوعلي حسين بن عبدالله بن حسين بن علي بن سينا مشهور به ابن سينا در سال ۳۷۰ هجري قمري در شهر افشنه، نزديک بخارا متولد شد و در آنجا ...

من حسين، معروف به ابو علي سينا، بزرگترين فيلسوف و دانشمند اسلامي و يکي از موثرترين چهره هاي علمي اسلام در قلمروهاي مختلف هستم. در برخي منابع نام کامل ...

شيخ الرئيس . حجته الحق . ريس العقلا . شرف الملك ابوعلي سينا ( حسين پسر عبدالله حسن پسر علي پسر سينا ) در دنياي امروز كمتر ملتي است كه به مفاخر گذشته خ ...

مقام علميخيام از مقام شعرياش برتر است، چه او در دوره کمال علم است، و در علم جبر تأليف کرده، و يکي از کساني است که در حل معادلات سه مجهولي صاحب نظر بود ...

دانلود نسخه PDF - بخارا