up
Search      menu
جانور شناسی :: مقاله بالابان PDF
QR code - بالابان

بالابان

بالابان، پرنده مورد علاقه اعراب

● تاريخچه
در هزاران سال پيش که بشر متوجه اهميت پرندگان شکاري شد ، بيشتر به عنوان وسيله اي براي تهيه شکار و غذا از آنها استفاده مي کرد و نگهداري از آنها فقط براي اين منظور بود.اما با گذشت زمان و افزايش ابزارهاي گوناگون شکار ، پرورش اين گونه از پرندگان براي شکار تفريحي کاربرد پيدا کرد. جالب است بدانيد که تربيت پرندگان شکاري از مشرق زمين آغاز و نهايتا به کشورهاي غربي ختم گرديده است. در ايران سلاطين صفويه بيش از سايرين به اين حرفه علاقه نشان مي دادند، به گونه اي که بيش از ۸۰۰ پرنده شکاري توسط آنها نگهداري مي شد که هر کدام يک خدمه و مسئول مجزا داشته است، اما با روي کار آمدن سلسله نامبارک قجري تقريبا اين حرفه رو به فراموشي گذاشته شد و متاسفانه عليرغم اهميت فراوان آن امروزه در ايران تقريبا منسوخ شده است. با اين وجود افراد علاقه مندي هنوز وجود دارند که به صورت پراکنده به اين کار مشغول هستند و با صرف هزينه حاضرند که اين کار را ادامه دهند. البته به خاطر مسائل مختلف قوانين قاطع و سخت گيرانه اي در اين زمينه وجود دارد که بايد حتما به آنها توجه کرد.
● قوشبازي چيست؟
قوشبازي در حقيقت هنر پرورش و نگهداري پرندگان شکاري است به گونه اي که به واسطه دست آموز کردن اين پرندگان، مي توان از آنها به عنوان ابزاري براي شکار پستانداران و يا ساير پرندگان استفاده کرد. قوش بازي کلمه اي است که قدمت چنداني ندارد و در واقع ترجمه کلمه hawking به فارسي است. اما در فارسي باستان کلماتي مانند «بازداري» و يا «شاهين داري » متداول بوده است و کسي که براي اين منظور استخدام مي شده را «بازدار» مي خواندند. در زبان انگليسي کسي که پرنده شکاري را نگهداري مي کند austringer ناميده مي شود.
● شرايط کلي پرورش
مهمترين مسئله اي که در ابتدا ي « صنعت پرورش پرندگان شکاري» بايد مد نظر قرار گيرد، ميزان علاقه افراد در مورد اين گونه خاص از پرندگان است.اگرفردي علاقه، امکانات و همچنين شناخت کافي در اين زمينه نداشته باشد يقينا با صرف هزينه هاي مادي فراوان از ادامه اين مسير دلسرد شده و نمي تواند راه خود را ادامه دهد.
انتخاب پرنده شکاري مناسب که با شرايط محيطي مورد نظر تطبيق کافي را داشته باشد جزء مهمترين قدم هاي بر داشته شده در اين حرفه است. حتما پرنده اتنخاب شده را بايد چندين بار مورد آزمايش قرار داد و از سلامتي آن اطلاع کامل پيدا کرد.
● شرايط کلي سلامت
نحوه نشستن، رنگ قرنيه چشم و شادابي و بشاش بودن از مهمترين عوامل فنوتيپي مطرح بوده که بايد به آن توجه کرد. صرف نظر از بررسي اين علائم کنترل وضعيت بالها نيز بسيار مهم و حائز اهميت است. به گونه اي که پرنده را مجبور به پريدن از يک نشيمن به نشيمن ديگري کرده و يا اينکه تکه گوشتي را در هوا پرتاب کرده و او را وادار به گرفتن آن بنمائيم. در اين وضعيت چرخش بالها را به خوبي مي توان چک کرد.
يکي از مهمترين تفاوتهاي ميان پرندگان شکاري و ساير گونه هاي پرندگان، مسئله برگردان غذا و يا همان استفراغ است. در تمام گونه هاي سلسله پرندگان ، تنها موادي مصرف
مي شود که دستگاه گوارش حيوان قادر به هضم کردن آن بوده و يا به هضم غذا کمک نمايد، اما اين مسئله در خصوص پرندگان شکاري به گونه ديگري است. بخش بزرگي از خوراک پرندگان شکاري را ساير پرنده ها و يا پستانداران کوچک جثه از جمله جوندگان تشکيل مي دهند. اين پرندگان پس از بلعيدن شکار و گوارش آن، استخوان ها، دندان ها، ناخن ها و موها را از راه دهان به شکل دوکهاي تيره رنگ دفع مي کنند که« ريمه» ناميده مي شوند. لذا از اين خاصيت مهم مي توان در تشخيص پرنده سالم استفاده کرد، به گونه اي که انتهاي بال هاي پرنده را همراه با پا هاي آن در دست گرفته و پرنده را به سمت جلو و عقب حرکت بدهيم تا پرنده مجبور به خروج «ريمه» شود.اگر حيوان توانست «ريمه اي » را خارج کند که داراي شکل بيضي بوده و در انتها کشيده شده و سفت باشد و نيز اطراف آن به وسيله لايه اي نازک و براق پوشيده باشد مشخص مي گردد که دستگاه گوارش پرنده سالم است .اما اگر غير از اين باشد بايد در مورد خريد آن کمي درنگ کرد.
● محل پرورش
مکاني که براي نگهداري قوش ها بايد مد نظر قرار گيرد حتما بايد داراي ساختماني هواگير و روشن باشد، به نحوي که امکان شستشو و ضد عفوني سازي آن مهيا بوده و پرنده احساس آرامش کامل بنمايد. استفاده از خاک اره و يا علوفه خيلي خرد شده براي تهيه بستر مناسب نيست، چراکه در اثر افزايش تراکم گرد و غبار ناشي از تحرک پرنده و نيز فقدان سيستم هاي مناسب رطوبت ساز ممکن است عارضه هاي تنفسي مانند برونشيت روي دهد و يا امراض قارچي مانند Aspergillosis و يا Air- sacculiti به وجود آيد که براي اين دسته از پرندگان خيلي خطرناک بوده و ممکن است که سلامت آن را به خطر اندازد.اگر کف سالن نگهداري از سيمان ويا پوششي مانند آن است توصيه مي شود که حداقل در هفته ۲ بار شسته شود تا محيط پرورش از لحاظ پاکيزگي در شرايط مناسبي قرار گيرد.
● محل هوا خوري
از آنجايي که اين دسته از پرندگان نياز مبرمي به استفاده از هواي آزاد دارند بايد محلي را براي اين منظور انتخاب کرد که عاري از حيواناتي مانند سگ ، گربه و موانع خاص طبيعي باشد، چرا که پرندگان شکاري به حسب غريزه جنگ جويانه اي که دارند ممکن است بي جهت به سمت حيوانات خانگي حمله ور شده و در اثر درگيري با آنها صدمات جبران نا پذيري را ببينند.
از طرفي نيز چون در ايران بچه هاي کوچک بسيار کنجکاو هستند بايد محل هوا خوري پرنده به گونه اي باشد که حس کنجکاوي آنها تحريک نشود و کودکان به پرندگان حمله نکنند. البته از ميان پرندگان شکاري تنها عقاب ها هستند که در چند مورد محدود گزارش هايي مبني بر حمله به افراد کوچک جثه اعلام شده است و به خاطر اين مسئله امکان حمله از سوي پرنده هاي دست آموز بسيار کم است . از طرفي نيز نبايد فراموش کرد که در اثر اصابت سنگ و يا چوب توسط کودکان ، ممکن است پرنده جان خود را از دست بدهد و نتيجه چندين ماه و يا سال زحمت به راحتي از دست برود به همين خاطر بهتر آن است که محل هوا خوري فاقد کودکان و يا افراد بزرگ سال نا آرام باشد.
● اهميت توجه به پر ريزي
با توجه به سند، گونه و شرايط حاکم پرندگان دچار پر ريزي هاي متوالي در طول دوره رشد خود مي شوند. در اين مدت با جاي گزين شدن پرهاي جديد عملکرد حيوان بهبود بخشيده مي شود و از استقامت بيشتري بهره مند مي گردد. به همين خاطر بايد مديريتي مناسب و اصولي را در اين زمينه داشته باشيم. معمولا دوره پريزي پرندگان دست آموز شکاري مانند عقاب در فصل بهار (فروردين تا اواخر ارديبهشت) شروع شده و تقريبا تا شهريور ماه ادامه پيدا مي کند که اين روند کاملا طبيعي است. اما اگر پرنده در اسارت، زماني بيش از مدت تقريبي شش ماه دچار پر ريزي شده و يا در زمستان دچار اين مسئله بشود ، حتما بايد با دامپزشک مشورت کرده و راه کارهاي مناسب را از وي بخواهيد.البته به صورت عمومي عواملي مانند کاهش ويتامين C ، استرس هاي حرارتي – کاهش مقدار آب مورد نياز و يا در برخي مواقع تغييرات ناگهاني غذاي مصرفي (شوک تغذيه اي) ممکن است که بر روند پر ريزي تاثيراتي را داشته باشد اما صرفا نمي توان بر پايه اين حدسيات اقدام کرد و حتما بايد با دامپزشک مشورت نمود.
در مورد شاهين ها که يکي از متداول ترين پرنده هاي دست آموز شکاري هستند بايد متذکر شويم که دم شاهين ها پس از هر پرريزي کو تاه تر مي شود، مخصوصا در جريان اولين دوره پر ريزي بيشترين کاهش در طول دم به وجود مي آيد که متاسفانه در اين مورد افراد تازه کار فکر مي کنند پرندگان دچار عارضه خاصي شده اند که نگراني آنها در اين باره بي مورد است. يک جوجه شاهين (Eyass ) در اولين تابستان زندگي اش پر ريزي نمي کند ، اما تقريبا زماني که به سن يک سالگي برسد پرريزي آن آغاز مي گردد. درخصوص فرآيند پرريزي بايد به اين نکته مهم توجه کنيم که جيره غذايي پرنده بايد غني بوده و از لحاظ داشتن ويتامينها در وضعيت خوبي قرار گرفته باشد. مسلما با در نظر گرفتن جيره غذايي غني در طول دوره پرريزي فرآيند جاي گزين شدن پرهاي کهنه با نو سريع تر انجام مي گيرد.
● اسامي پرهاي پرندگان شکاري
پرهاي سينه اي اين گونه از پرندگان به صورت عمومي ميلزMails ، شاهپرها را بيم Beams ، پرهاي ثانويه را فلاگ Flag ، پرهاي وسطي دو را دکDecks ، ناميده مي شوند. البته دم را نيز به طور کلي ترين Train ، و با لها را سيلز Sails مي نامند.
● وسايل مورد نياز جهت تربيت پرندگان شکاري
درمورد اين جانداران و يا حيواناتي از اين دست مانند سگ و گربه ، به طور حتم بايد از وسايل مناسبي در جهت مقيد ساختن و کنترل آنها استفاده کرد. شايد براي خيلي ها جالب باشد که اينگونه وسايل با گذشت چندين هزار سال از سابقه قوشبازي تغييرات آنچناني را دچار نشده است و هنوز اين وسائل کاربرد دارند.
۱) نشيمن؛ اين وسيله به پرنده دست آموز شکاري کمک مي کند تا در مواقع استراحت و يا زماني که نياز به پرواز احساس نمي شود با نشستن بر روي آن نيروي خود را بازيابي کرده و از استرس هاي بي مورد در امان باشد. معمولا دونوع نشيمن بيشترين کاربرد را دارد.نشيمن هاي صاف و نشيمن هاي کماني.
نشيمن هاي صاف بيشتر براي پرندگان صحرا زي که به دنبال مکانهاي صاف هستند استفاده مي شود و نشيمن هاي کماني بيشتر براي پرندگان کوتاه بال که بر حسب عادت تمايل دارند شاخه نشين باشند و يا دور شاخه را بگيرند. البته از اين نوع نشيمن مي توان در بيرون از محل زندگي پرنده شکاري نيز استفاده کرد.
۲) پاچه بندJesses؛ پاچه بند نواري چرمي است که به پاي پرنده وصل مي گردد تا موقعي که بر روي نشيمن مستقر شد به صورت بسته باشد.
۳) پوشش آستين؛ بعضي از عقابهاي بزرگ تمايل دارند که در قسمت بالاي دست و بازو بنشينند. چون اين پرندگان از جثه هاي نسبتا بزرگي برخوردار هستند و مجبور هستنند که اين چنين بنشينند بايد از ابزاري استفاده کرد که در اين مواقع به قوشباز آسيبي وارد نکند .پوشش آستين و يا غلاف روي دستکش که غالبا جنس چرمي دارند براي اينکار مناسب هستند.
۴) دستکش و يا بهله؛ اين وسيله نيز مانند پوشش آستين از جنس چرمي بوده و دستان قوشباز را در برابر چنگالهاي قدرتمند و تيز پرندگان شکاري دست آموز حفظ مي کند. اين دستکش بايد به گونه اي باشد که علاوه بر مقاوم بودن، امکان تحرک دستان قوشباز نيز در آن مهيا باشد. به طور کلي اين قبيل دستکش ها براي سه دوره شکار کارايي داشته و مي توان استفاده کرد.
۵) طبله؛ طبله ها ابزاري هستند که به واسطه آنها مي توان به صورت مصنوعي غذايي را به آن متصل کرد سپس پرنده را وادار به حمله به سوي آن بنماييم. طبله ها خود انواع و اقسام مختلفي دارند که از مهمترين آنها مي توان به طبله هاي چرخان که بيشتر شبيه پرندگان بوده و کمک به شکار پرنده در هوا مي کند و يا طبله هاي خرگوشي براي گرفتن شکار در روي زمين اشاره کرد.
۶) نخ گيرنده قوشCreance ؛پرنده اي که در حال تعليم است ممکن است به يک باره فرار کرده و تمام زحمات را نقش بر آب کند به همين خاطر به پاچه بند نخ محکمي را وصل کرده و انتهاي نخ را به جايي متصل مي کنيم که پرنده کنترل شود.به اين نخ، نخ گيرنده قوش و يا بند طلب مي گويند.طول اين نخ مابين ۲۰ الي ۵۰ متر متغير است.
۷) سوتک؛ افرادي که نمي توانند با دهان سوت بزنند از اين وسيله استفاده مي کنند. با اين وسيله مي توان در زمينه دست آموز کردن پرنده اقدام کرد.
۸) تله متري؛در برخي موارد که پرنده از قيمت بسيار بالايي برخوردار است و بيم آن مي رود که در صورت فرستاده شدن به سمت شکار فرار کرده و ديگر باز نگردد اين وسيله را بر روي حيوان نصب مي کنند تا با فرستادن علائم راديويي از مکان مورد نظر پرنده اطلاع حاصل شده و به سمت آن حرکت کنيم.
۹) پلاک شناسايي؛ براي شناسايي پرنده شکاري به کار مي رود و وجود آن بسيار ضروري است.
۱۰) کلاه يا چشم بند Hood؛ شايد اين وسيله بيش از ساير ابزاري که گفته شد براي شما آشنا باشد. آيا تا به حال از خود پرسيده ايد که چرا اين وسيله را بر روي چشمان پرندگان شکاري نصب مي کنند؟
وجود چنين ابزاري کمک بسيار زيادي به قوشباز مي کند تا از بروز هيجانات گوناگوني که پرنده به واسطه آنها ممکن است به خود و يا ديگران آسيب وارد کند جلوگيري شود.البته حسن ديگري که اين وسيله به همراه دارد آن است که اگر در شکارگاه پرنده اي در فاصله بسيار دورباشد پرنده شکاري ديگر انرژي بسيار زيادي را براي حرکت به سمت آن مصرف نمي کند. در مورد چشم بندها بايد اين نکته مهم را نيز در نظر گرفت که حتما اندازه سر پرنده هم اندازه با نوع چشم بند باشد. زيرا اگر از اندازه مناسبي برخوردار نباشد پرنده بسيار آزار مي بيند و عصباني مي گردد.از مهمترين چشم بندها مي توان به چشم بندهايي به نام هاي رافتر Rufter، بحريني، هندي، و چشم بند آلماني اشاره کرد.
۱۱)حايل بازو Arm brace؛ اين وسيله براي حمل و نقل پرندگان شکاري دست آموز نسبتا بزرگ مانند عقابها استفاده مي شود و براي محافظت از دستان و کنترل پرنده ضروري است.
متاسفانه امکان استمرار اين صنعت مفرح به خاطر دلايل متعدد توسط همه افراد علاقه مند به نگهداري از پرندگان وجود ندارد. چرا که اگر فردي تمايل زيادي براي نگهداري اينگونه از پرندگان داشته باشد بايد داراي چند فاکتور مهم و اساسي باشد که به آنها اشاره مي کنيم.
اولاً پرندگان شکاري ايران به خاطر تخريب زيستگاه هاي طبيعي ، شکار و قاچاق بيش از حد با کاهش شديد جمعيتي و تنوع ژنتيکي روبرو هستند و به خاطر اينکه نظام جامع و هماهنگي براي توليد و تکثير «فراگير» آنها در نظر گرفته نشده است و با وجود اينکه مي توان با تصويب قوانيني توجه بخش خصوصي را به اين صنعت جلب کرد ، تا رسيدن به نظام قاطع و هماهنگي در اين زمينه فاصله زيادي وجود دارد. به همين خاطر شرايطي که بر پرندگان شکاري موجود در کشور حاکم است زياد جالب نيست. مثلا شکار و خريد و فروش اين گونه از پرندگان غير قانوني بوده و طبق ضوابط موجود براي کساني که اينگونه از پرندگان را شکار مي کنند مجازاتهاي سختي در نظر گرفته شده است و مافيايي که به صورت پنهاني به خريد و فروش آن مي پردازند قيمت هاي جالبي را در نظر مي گيرند.مثلا در مورد جوجه عقاب طلايي مبلغي در حدود ۲۵۰ تا ۳۵۰ هزار تومان و يا جوجه جغد در حدود ۳۵ تا ۵۰ هزار تومان در نظر گرفته مي شود . از اين رو علاقه مندان به پرندگان نمي توانند به صورت فراگير به نگهداري از پرندگان شکاري مانند عقاب، انواع گونه هاي شاهين و... بپردازند. دوماً پرندگان شکاري به علت تخصيص يافتن دستگاه گوارششان به غذاهايي با منشاء پروتئين حيواني، حتما بايد از جيره متنوع گوشتي برخوردار باشند.
به گونه اي که گوشت گوساله، گوسفند، خرگوش ، موش و حيواناتي از اين دست به همراه مکمل هاي غذايي نسبتا گران قيمت بايد براي آنها در نظر گرفته شود که به وجود آوردن چنين جيره اي براي طيف خاصي از جامعه امکان پذير است. سوماً يکي از شرايط مهمي که تاثيرات مستقيمي را بر سلامت اينگونه از پرندگان مي گذارد هواخوري منظم و قرار گرفتن در فضاي مناسب طبيعي است، لذا به خاطر آپارتمان نشين شدن مردم عملا امکان نگهداري مناسب پرندگان شکاري وجود ندارد و اگر فردي در چنين شرايطي اقدام به اين کار نمايد قطعا دچار ضرر و زيان مالي خواهد شد.
اما با اين وجود به خاطر وجود ذخائر ژنتيکي غني و نيز توجه سازمانهاي مختلف به احياء اينگونه از پرندگان اميد آن مي رود که در آينده با گسترش چشم گير تعداد پرندگان شکاري بومي ايران مواجه شويم. قطع يقين حمايت از حرفه هاي متنوعي مانند اين صنعت مي تواند تاثيرات بسزايي در رشد اقتصاد غير نفتي و نيز توسعه اشتغال پايدار داشته باشد که در قسمتهاي بعدي به آنها اشاره خواهيم کرد.

Houbara Bustard ▪ سلسله:جانوران Kingdom: Animalia ▪ شاخه:طنابداران Phylum: Chordata ▪ رده:پرندگان Class: Aves ▪ راسته:درناسانان Order: Gruiformes ▪ خا ...

بزرگترين شاهين بومي ايران در يک نگاه چرخ يا بالابان، بزرگترين شاهين بومي ايران است. طول بدن اين پرنده زيبا از ابتداي خم بال تا انتهاي دم در حالت معمول ...

دانلود نسخه PDF - بالابان