up
Search      menu
مذهب و عرفان :: مقاله بازيابي رايانه اي اطلاعات اسلامي PDF
QR code - بازيابي رايانه اي اطلاعات اسلامي

بازيابي رايانه اي اطلاعات اسلامي

نظام چند سطحي در ذخيره و بازيابي رايانه اي اطلاعات اسلامي

در بررسي حاضر، استفاده از اصطلاحنامه به عنوان نظام فرعي پيشنهاد شده و شيوه اجراي آن نيز به اجمال مورد بررسي قرار گرفته است، بدين منظور که در عين حفظ همزمان هر دو وجه، از تعدد توصيفگرها نيز اجتناب گردد
ذخيره و بازيابي را مي توان دو جريان کليدي در سنجش و ارزيابي عملکرد نظامهاي اطلاع رساني دانست، زيرا ناظر بر دو عنصر اساسي درونداد و برونداد در نگرشي سيستمي است؛ و مطالعه همبتسگي آنها در هر نظام ارتباطي در چهارچوب اهداف آن نظام، تدبيري براي ارزيابي قوتها و ضعفهاي فرايند ارتباط محسوب مي شود. تعامل ميان دو جريان ذخيره و بازيابي سبب مي شود که چگونگي ذخيره سازي بر محصول کار در مرحله بازيابي نيز متقابلا شيوه کار و چگونگي اجرا در مرحله ذخيره را تحت تاثير قرار دهد. شايد به همين دليل باشد که در متون و منابع فني پيوسته اين دو جريان در کنار يکدگير مورد بحث قرار مي گيرند(1). در بررسي حاضر نيز با عنايت به اين مهم که نمي توان به مقوله ذخيره پرداخت و از مقوله بازيابي غافل ماند و بالعکس اين دو آگاهانه با هم مورد استفاده قرار گرفته اند.
در بياني کوتاه، اين دو محور را مي توان چنين توصيف کرد که ذخيره، ناظر بر جريان کليه سياستها، برنامه ها، و داده هايي است که در مرحله ورد اطلاعات به قصد ايجاد نظامي هدفدار روي مي دهد؛ و بازيابي، ناظر بر فرآيندي است که مجموعه استراتژيها و خروجيهاي از پيش تعريف و طراحي شده را در بر مي گيرد.
در اين جريان دوسويه، يکي از اهداف عمده استفاده از الگويي است که هنگام ذخيره سازي داده ها چنان عمل کند که بتوان هنگام بازيابي، همه اطلاعات مرتبط موجود در سيستم را به دست آورد و هيچ اطلاع نامرتبطي را دريافت نکرد. دستيابي به کليه اطلاعات مرتبط را جامعيت و دريافت نکردن اطلاعات نامرتبط را مانعيت خوانده اند(2). آرمان اصلي نظامهاي اطلاع رساني از گذشته تا امروز پيوسته به کاربردن کليه تدابير و ابزارها در جهت حفظ جامع و مانع بودن اطلاعات دريافت شده بوده است، به گونه اي که بتوان در هر بازيابي به صد در صد جامعيت و صد در صد مانعيت دست يافت(3).
گرچه به اين حد از مطلوبيت دست يافتن در نظامهاي اطلاع رساني هنوز در مرحله آرمان باقي مانده است، ليکن تلاشهايي که در جهت دست يافتن به آن مطلوب صورت گرفته، سبب شده است که حد جامعيت و مانعيت افزايش يابد و دست کم به افق آرماني اطلاع رساني نزديکتر گردد.
موانعي که اين مسير از حرکتهاي اطلاع رساني را ناهموار کرده است برخي مرتبط با عملکرد در مرحله بازيابي است، نظير نوع استراتژي کاوش، ميزان آشنايي با زبان نظام، اشراف بر زبان تخصصي موضوع، آگاهي بر مولفه هاي همارايي، و در نهايت اختلاف ساختار معنايي نظام جوينده( گيرنده) و نظام فرستنده؛ و بعضي ناشي از عملکرد در مرحله ذخيره سازي است، نظير چگونگي کنترل اصطلاحات، ميزان ژرف نمايي، بهره مندي از ميانجي هاي کارآمد( مانند ارجاعات و مسائلي از اين نوع).
بدين ترتيب، نظامهاي اطلاع رساني، بر اساس تجربه و تداول چنين پذيرفته اند که پيوسته ميان ميزان جامعيت و ميزان مانعيت نوعي رابطه معکوس وجود دارد. بدين معني که هرگاه تدابيري به کار رود تا ميزان جامعيت افزايش يابد، ناگزير حد مانعيت کاهش خواهد يافت، و اگر تلاش شود که مانعيت افزاش پيدا کند از جامعيت کاسته خواهد شد. در نتيجه، نظامهاي اطلاع رساني بنا بر ترجيح کاربران خود، يکي از اين دو جريان را به عنوان محور خويش بر مي گزينند، به طور مثال، هر گاه جويندگان بيشتر طالب آن باشند که در بازيابي، مدرک يا اطلاعي را از دست ندهند و زوائد به دست آمده را به قيمت جامعيت دلخواه خود بپذيرند و به زحمت وجين کردن يافته ها تن دهند،نظام مي کوشد که جامعيت را افزايش دهد، هر چند به کاهش مانعيت بيانجامد. اما اگر کاربران نظام علاقه مند باشند که همه آنچه دريافت مي کنند مرتبط با خواست و نيازشان باشد و چندان پايبند دست يافتن به کليه اطلاعات و مدارک مرتبط موجود در نظام نباشند، نظام اطلاع رساني مي کوشد ميزان مانعيت را افزايش دهد، هر چند که اين حرکت به کاهش جامعيت منجر شود.
نظام چند سطحي در ذخيره و بازيابي
يکي از نکات مهم در ذخيره و بازيابي اطلاعات حفظ همزمان مطلوبيت نسبي جامعيت و مانعيت، يا به عبارت ديگر، به کارگيري نوعي سياستگذاري است که بتوان ازطريق آن کاربريهاي کل نگر و جزء نگر در سطوح و مراتب متفاوت را در عملکرد نظام پپيش بيني کرد. براي اين منظور تدابير گوناگوني را مي توان به خدمت گرفت که مهمترين و کارسازترين آنها در کار نمايه سازي و سازماندهي اطلاعات، استفاده از توصيفگر با مراتب متفاوت معنايي است. به طور مثال، در استفاده از اصطلاحات علوم قرآني ، تفسير قرآن ، تفسير قرآن به قرآن ، تفسير الميزان که داراي سطوح مختلف معنايي است، مي توان از عام به خاص يا از خاص به عام حرکت کرد. آنکه تفسير قرآن را جستجو مي کند منطقا بايد به انواع تفسير از جمله تفسير قرآن به قرآن دست يابد؛ اما آنکه تفسير قرآن به قرآن را کاوش مي کند، اگر چه تفسير الميزان در کاوش وي قابل پيش بيني است؛ اما به ديگر انواع تفسير دست نخواهد يافت.
به تعبير ديگر هر مرتبه از اصطلاحات فرومجموعه هاي خود را شامل مي شود اما فرا مجموعه هاي خود را در بر نمي گيرد، و اين قاعده در باب هرگونه رابطه سلسله مراتبي صادق است(4). حال اگر قرار باشد نظامي تصميم بگيرد که مراتب فراتر از اصطلاح محوري مورد نظر خود را براي حفظ سطوح مختلف بازيابي لحاظ کند، چاره اي ندارد جز آنکه دامنه ارجاعات خود را گسترش دهد يا اصطلاحات سطوح مختلف را به مدرک منتسب کند که در هر دو حالت دامنه اصطلاحات مرجح يا نامرجح، پراکندگي اطلاعات، يا ميانگين توصيفگرهاي متعلق به مدرک افزايش خواهد يافت. اين رويداد را مي توان در مراتب مفهومي سطوح سه گانه علوم قرآني ، تفسير و تفسير تاريخي آزمود.
نتيجه قهري اين امر، هم در نظامهاي دستي و هم نظامهاي رايانه اي يکي است، خصوصاً اگر نظامهاي رايانه اي با زمينه هاي ذهني و پيشداشته هاي برخاسته از نظامهاي دستي طراحي شده باشد(5).
نظام چند سطحي پيشنهادي
در نظامي که پيشنهاد مي شود نه تنها سطوح متفاوت بازيابي هاي محتمل کاربران پيش بيني گرديده است؛ بلکه از افزايش ميانگين توصيفگرهاي منتسب به هر مدرک نيز پرهيز مي شود. اما دو شرط مقدماتي براي انجام آن ضروري است؛ يکي وجود اصطلاحنامه در حوزه موضوعي مورد نظر، و ديگري استفاده از رايانه در ذخيره و بازيابي اطلاعات. اگر اين ملزومات مهيا باشد، مي توان نظام پيشنهادي را به اجرا درآورد.
براي تحقق اين امر کافي است بخش نظام يافته يا درختي اصطلاحنامه به عنوان نظامي فرعي در کنار و متصل به نظام اصلي اطلاعات ايجاد کرد. در زمان ذخيره سازي کافي است توصيفگر محور هر مقوله به مدرک منتسب شود که طبعا اين توصيفگر با استفاده از اصطلاحنامه قطعي شده و به مدرک تعلق يافته است و منطقا در اصطلاحنامه داراي فرا مجموعه و فرو مجموعه هايي است. مسئولان ذخيره سازي بنا بر سياستها و اهداف خود، براي حفظ جامعيت، يک يا چند مرتبه از فرا مجموعه ها را مي توانند طبق طراحي و تعريفي که قبلا صورت گرفته به شيوه خودکار- با چند دستور- از طريق اطلاحنامه در معرض بازيابي قرار دهند، بدون آنکه اصطلاحات آن مراتب به مدرک منتسب شده باشد.
فرض کنيم مدرکي در باب تفسيير تاريخي بحث کرده باشد. اصطلاحنامه مورد مراجعه اجازه مي دهد که آن را به عنوان موضوع براي مدرک برگزينيم در بخش نظام يافته آن اصطلاحنامه ممکن است تفسير تاريخي چنين مرتبه اي داشته باشد
- علوم قرآني
-- تاريخ قرآن
-- تفسير قرآن
--- تفسير ادبي
--- تفسير تاريخي
--- تفسير ترتيبي
همچنين فرض کنيم که در رمزگذاري اصطلاحات، علوم قرآني با عدد 25 مشخص شده باشد، تقسيمات سلسله مراتبي شبه اعشاري مقوله علوم قرآني چنين خواهد شد:
- علوم قرآني 25
-- تاريخ قرآن 251
-- تفسير قرآن 252
--- تفسير ادبي 2521
--- تفسير تاريخي 2522
--- تفسير ترتيبي 2523
تفسير تاريخي با رمز 2522 را مي توان با حذف آخرين رقم ستمت راست پيوسته به سوي اصطلاح اعم پيش برد. اينکه سياست نمايه سازي ناظربر چند مرتبه عام شدن توصيفگر باشد، تعيين کننده تعداد دفعات حذف است. اما منطقا يک مرتبه عام شدن مي تواند اين زنجيره را حفظ کند، زيرا ممکن است اعم اين مرتبه در مدرکي ديگر، خود توصيفگر قرار گرفته باشد و زنجيره سلسله مراتبي خود به خود حفظ شود. بديهي است که در چنين نظامي جريان ذخيره و بازيابي، هر دو از مجراي نظام فرعي اصطلاحنامه خواهد گذشت(تصوير ص 14)
سودمندي نظام پيشنهادي
براي اين گونه نظام چند سطحي مي توان فوايدي را برشمرد:
1. به اعتبار کاوشهاي کل گرا، نيازي نيست که اصطلاحات فرامجموعه اي براي هر عنصر زيرمجموعه اي به مدرک منتسب شود؛ بلکه حضور آنها در اصطلاحنامه نظام فرعي کافي است که به تعداد دفعات نامحدود بتوان از آنها سود جست.
2. در مرحله ذخيره سازي کافي است تنها بر اخص بودن اصطلاحات منتسب به مدرک تاکيد گردد، و براي بهره جويي از اصطلاحات عامتر جاي هيچگونه نگراني نيست.
3. جمع موارد 1 و 2 سبب مي شود د که اولا پاسخ کاوشهاي کل نگر و جزءنگر تامين گردد و ثانيا جامعيت و مانعيت نسبي نظام دوشادوش يکدگر ارتقا يابد.
به عنوان فايده اي جانبي بايد اشاره داشت که چون استفاده از اصطلاحنامه در چنين نظامي اجتناب ناپذير است، حوزه هاي علاقه مند در صدد برخواهندآمد که به تدوين اصطلاحنامه همت گمارند. اما هرگاه اصطلاحنامه مهيا شد، مي توان اطمينان داشت که با يک بار سرمايه گذاري در امر تدوين اصطلاحنامه از صرف هزينه و نيرو و وقت مستمر نمايه سازي و ذخيره و بازيابي اطلاعات جلوگيري خواهد شد و ناهماهنگي هاي احتمالي کاسته خواهد شد، و اين حرکت با منطق اقتصادي نيز قابل توجيه است.
يادداشتها
1-J.Becker&R.Hayes,information storage and Retrieval: tools, elements, theories
(NewYork; John Wiley, 1936)p15-42
2- علي اصغر شيري، ارزيابي جامعيت و مانعيت نظامهاي بازيابي اطلاعات پيام کتابخانه، سال چهارم ( بهار و تابستان 1373)، ص 45 پانويس.
3-F.w. Lancaster indexing and abstracting in theory and ractic (London: the library association, 1991)
4- عباس حري، مسائل و مشکلات ذخيره پيش هما را و بازيابي پس همارا در نظام رايانه اي فصلنامه کتاب، دوره پنجم، شماره 3و 4 ( پاييز و زمستان 1373) ص9
5- درک آوستين و پيتر ديل ، راهنماي تهيه و گسترش اصطلاحنامه يکزبانه، ترجمه عباس حري ( تهران مرکز اسناد و مدارک علمي ايران 1365) صص 65-74

درباره هنر اسلامي مي‌توان گفت كه هنر اسلامي به اصطلاح امروز يك هنر آبستره است يعني هنري است كه در حقيقت در همه‌جاي دنيا يك رنگ دارد و يك نقش دارد وبدي ...

بخش زيادي از آيات قرآني به مباحث علوم پايه چون فيزيک و شيمي اختصاص يافته است؛ زيرا نگرش قرآن، به همه چيز هستي بر محور توحيد است. از اينرو به هريک از م ...

بسم الله الرحمن الرحيم براي اينکه ما به توانيم يک سيستم رايانه اي را تعمير کنيم ابتدا بايد با قطعات آن آشنا شويم سپس با کار آن قطعات آشنا باشيم تا بتو ...

امروزه اکتشافات فضايي بدون استفاده از نيروي رايانه غير ممکن است. رايانه ها قادرند فضاپيماها را هدايت کنند، قسمتهاي بيشمار فضاپيما را بررسي و صحت عملکر ...

طب اسلامي يکي از مکاتب طبي ديرپا و کل نگر مي باشد که از روزگاران کهن در پيشگيري و معالجه بيماري هاي گوناگون نقشي بنيادين داشته است. مکتب مذکور به طور ...

اگرچه واژه عربي منطق معادل واژه Logic است اما براي فلسفه زبان، واژه اي وجود ندارد. با توجه به اين نکته فيلسوفان سعي داشتند مسائل مربوط به فلسفه زبان ر ...

در دين اسلام، زن جايگاه بسيار والايي دارد؛ هم در اجتماع و هم در خانواده. زن سازنده خانواده است و خانواده کوچک ترين واحد اجتماعي جامعه مي باشد؛ لذا مي ...

۱) کتاب و سنت بدون ترديد کتاب و سنت دو منبع اساسي انديشه ي اسلامي هستند و انديشه ي اسلامي چون از اين دو منبع خدايي برخاسته است، خصلت اسلامي بودن را به ...

دانلود نسخه PDF - بازيابي رايانه اي اطلاعات اسلامي