up
Search      menu
مدیریت و اقتصاد :: مقاله بازارها PDF
QR code - بازارها

بازارها

بازار در زبان پهلوي «واکار» و «وازار» آمده و به معناي محل داد و ستد و اجتماع است. بازار در تمدن ايران و جهان سابقه چند هزار ساله دارد. از همان هنگام که انسان موفق به توليد محصول بيشتر از نياز خود گرديد و به فکر مبادله آن با ديگر محصولات و توليدات مورد نياز خود افتاد، مراحل شکل گيري بازار آغاز شد. براي اين منظور ابتدا فضاهاي بازي در مجاورت روستاهاي بزرگ به اين کار اختصاص دادند که در فصولي از سال و به تدريج در روزهايي از هفته، محل اجتماع، داد و ستد و مبادله منطقه مي شد. سپس با گسترش جوامع و مبادلات، زمان، مکان، شکل و ساختار آن نيز دچار تغييرات و تحولات تکاملي گرديد و به تدريج از حالت موقت به دايمي و از وضعيت فاقد سرپناه و معماري به ساختارهاي معماري متشکل و دايمي تبديل گرديد. در دوران اسلامي، شهرنشيني گسترش يافت و بسياري از شهرهاي کوچک قديمي توسعه يافتند و شماري شهر جديد در برخي نواحي کشور به ويژه در نواحي مرزي يا ارتباطي ساخته شد. در بعضي از شهرهاي جديد مانند کوفه و بصره، فضايي باز براي بازار در نظر گرفتند که فروشندگان و کسبه، ابتداي روز به آنجا مي رفتند و بساط خود را در هر جا که مي يافتند پهن مي کردند و تا هنگام شب مي توانستند در آنجا باشند. به عبارت ديگر، فضايي به عنوان بازارگاه در نظر گرفته مي شد که جاي ثابتي براي افراد وجود نداشت، اما به تدريج و پس از گسترش يافتن اين شهرها، کم کم فضاهايي به صورت دکان هاي ساخته شده در بازار بنا گرديد و بازاري دائمي در بخشي از شهر شکل گرفت.
بر پايه اطلاعات موجود در منابع تاريخي، از اواخر قرن اول هجري به بعد در بسياري از شهرهاي جديد و کمابيش همه شهرهاي قديمي، بازارهايي دائمي با فضاهاي ساخته شده وجود داشت. در اين نوع بازارها، هر صنف در بخشي از راسته اصلي يا در يکي از راسته هاي فرعي جاي داشت و هر نوع کالا در محلي معين عرضه مي شد. هنگامي که حجاج در سال ۸۵ ه.ق شهر واسط را مي ساخت، براي هر صنف در بازار راسته جداگانه اي در نظر گرفت . البته پيشينه راسته هاي تخصصي در بازار و استقرار پيشه وران هر صنف در کنار يکديگر چه در ايران و چه در عربستان، به پيش از اسلام مي رسد.
بر پايه اطلاعات موجود در منابع تاريخي، از اواخر قرن اول هجري به بعد در بسياري از شهرهاي جديد و کمابيش همه شهرهاي قديمي، بازارهايي دائمي با فضاهاي ساخته شده وجود داشت. در اين نوع بازارها، هر صنف در بخشي از راسته اصلي يا در يکي از راسته هاي فرعي جاي داشت و هر نوع کالا در محلي معين عرضه مي شد. هنگامي که حجاج در سال ۸۵ ه.ق شهر واسط را مي ساخت، براي هر صنف در بازار راسته جداگانه اي در نظر گرفت. البته پيشينه راسته هاي تخصصي در بازار و استقرار پيشه وران هر صنف در کنار يکديگر چه در ايران و چه در عربستان، به پيش از اسلام مي رسد. از قرن سوم هجري به بعد، به تدريج و با روي کار آمدن حکومتهاي ايراني و محلي، فعاليتهاي اقتصادي و در پي آن توسعه و عمران شهري به صورت قابل ملاحظه اي رونق يافت. در منابع تاريخي مربوط به قرون چهارم تا ششم هجري نظير حدود العالم من المشرق الي المغرب، صورة الارض، المسالک و الممالک، تاريخ بخارا، راحة الصدور و آية السرور و سفرنامه ناصرخسرو، مطالب فراواني درباره افزايش توليد انواع صنايع دستي در شهرها و حتي برخي روستاهاي بزرگ و صادرات آن به شهرهاي کشورهاي ديگر وجود دارد. براي مثال پارچه هاي کتاني کازرون چنان شهرت داشت که تا مناطق دور دست جهان اسلام گاه تا ده دست خريد و فروش مي شد بدون آنکه بسته هاي آن را باز کنند و تنها مهر و نشان کارگاه هاي کازرون کافي بود. همچنين گفته اند در شهر کوچک تون در قرن پنجم چهارصد کارگاه زيلوبافي وجود داشت. بازارهاي شهرهاي بزرگ در اين دوره بسيار توسعه يافتند. ناصرخسرو در هنگام سفر به اصفهان در قرن پنجم گفته است که در بخشي از بازار اصفهان، دويست طرف براي تبديل پول يا پرداخت برات حضور داشتند و در بصره نيز صرافان نقش مهمي در اقتصاد شهر ايفا مي کردند. هرچند که يورش، غارت و ويرانگري هاي مغولان در قرن هفتم هجري، بسياري از بازارها را به خرابي کشاند اما در اواخر اين دوره و عهد غازان خان و الجايتو و وزيران با کفايت آنها نظير خواجه رشيد الدين فضل الله، بازارهايي در شهرهاي مهم اين دوره ساخته شد. ساخت بازارها در دوره صفوي فزوني گرفت و تا اواخر دوران قاجار ادامه يافت.
مجموعه بازارهاي شهرهاي اسلامي علاوه بر کارکردهاي اقتصادي و تجاري، در زمينه هاي مختلف اجتماعي، مذهبي و سياسي نقش غير قابل انکاري داشته و به همراه مساجد جامع، بخش مهم و مرکزي بافت شهرهاي قديم را به وجود مي آورده است. بازارها در شهرهاي قديم معمولا در ارتباط با راههاي ارتباطي و دروازه اصلي شهر، مسجد جامع و ميدان اصلي شهر شکل گرفته و به تدريج گسترش مي يافت. با گسترش بازار نيازهاي جديدي به وجود مي آمد که منجر به پيدايش فضاها و بناهاي وابسته اي در مجموعه بازار مي گرديد، از جمله خان، تيمچه، خانبارها، ضرابخانه، کارگاه هاي توليدي و خدماتي و بناهاي عمومي شامل مسجد، حسينيه، آب انبار، حمام و قهوه خانه .
● عناصر و فضاهاي بازار
▪ راسته اصلي
بازارهاي اصلي غالبا يه شکل خطي و در امتداد مهمترين راه و معبر شهري شکل مي گرفته است. به همين سبب مهمترين بخش و عنصر اصلي يک بازار، راسته اصلي آن است. يک راسته بازار در ساده ترين شکل با دکانهاي واقع در دو سوي آن شکل مي گرفت. بسياري از بازارها به تدريج ساخته مي شدند و توسعه مي يافتند و به همين دليل امتداد راسته اين بازارها به پيروي از صورت معابر غيرمستقيم و به شکل ارگانيک بوده است. شمار اندکي از بازارها که توسط حاکم يا افراد خيرخواه ساخته مي شد، مستقيم و طراحي شده بود. در امتداد يک راسته اصلي اصناف گوناگوني مستقر مي شدند. به اين ترتيب که هر صنف در بخشي از راسته اصلي جاي مي گرفت. در بعضي از شهرهاي بزرگ دو يا چند راسته اصلي به صورت موازي يا متقاطع پديد مي آمد.
▪ راسته فرعي (رسته)
بازارهاي شهرهاي بسيار کوچک تنها از يک راسته اصلي تشکيل مي شد اما در شهرهاي متوسط و بزرگ افزون بر راسته اصلي، تعدادي راسته فرعي به صورت موازي يا عمود بر راسته اصلي پديد مي آمد که حاصل توسعه بازار در معابر فرعي بوده است. شمار معابر فرعي در هر بازار به رونق و توسعه فعاليت هاي اقتصادي در آن شهر بستگي داشت. اغلب موارد راسته هاي فرعي هرکدام به يکي از اصناف يا پيشه وران اختصاص مي يافت و کالاي خاصي در آن عرضه مي شد.
▪ دالان
دالان يک فضاي ارتباطي است که غالبا در فضاهاي معماري به شکل خطي نقش رابط بين فضاي بيروني يا فضاي دروني ساختمان يا تنها بين فضاهاي دروني بنا را دارد. دالان در بازارهاي بزرگ نيز يک فضاي ارتباطي است و غالبا به صورت کوچه يا راسته اي کوچک و فرعي است که از يک سو به راسته اي ديگر و از سوي ديگر به يک کاروانسرا مربوط است و به طور معمول در دو سوي آن تعدادي حجره و دکان وجود دارد. در بازار تهران شمار زيادي دالان وجود دارد.
▪ سرا يا خان
همان تجارت خانه بوده است. نمونه جنس از آنجا تحويل گرفته شده و در جاهاي مختلف پخش مي شده است. از سراهاي بزرگ و مشهور مي توان به سراي گنجعلي خان کرمان و سراي وزير قزوين اشاره کرد.
▪ خانبار يا کالنبار
محل انبار و کار روي جنس بوده است. جنسي که به وسيله چهارپايان حمل مي شده، نمي بايست وارد بازار شود لذا اجناس از راهي موازي به نام پس کوچه در خانبارها خالي مي شده است. خانبارها محوطه هاي بزرگي در پشت سراها بوده و در آنجا چند کارگاه دستي کوچک و انبار قرار داشته است.
▪ قيصريه
به معني سراي دراز است و صنعتگران و پيشه وران ظريف کار مانند زرگران ، گوهريان، سوزن دوزان و بزازان در آنجا به کار مي پرداختند. قيصريه ها در داشته و محيط خلوت آن اجازه مي داده است که کارهاي هنري در آن انجام گيرد. قيصريه قزوين، قيصريه ابراهيم خان در کرمان، بازارچه بلند در اصفهان، قيصريه اصفهان و قيصريه وکيل شيراز از زيباترين قيصريه ها هستند.
▪ چهارسو
محل تقاطع دو راسته اصلي و مهم بازار را چهارسو مي نامند. در بعضي از موارد در محل برخورد دو راسته طراحي شده بازار غالبا فضايي طراحي شده به صورت چهارسو مي ساختند که به سبب موقعيت ارتباطي آن، ارزشمند به شمار مي آمد. چهارسوي بزرگ بازار اصفهان و چهارسوي بازارهاي لار، تهران، کرمان و بخارا از نمونه هاي خوب باقي مانده به شمار مي آيند. در برخي از دوره هاي تاريخي به پيروي از واژه عربي سوق به معني بازار، به جاي چهارسو از واژه چهارسوق استفاده مي کردند.
▪ ميدان
در کنار يا امتداد بعضي از بازارهاي مهم در شهرهاي بزرگ يک ميدان شهري يا ناحيه اي وجود داشت، زيرا بازار مهمترين راه و معبر شهر بود و در بيشتر موارد با يک ميدان شهري مرتبط بود. بازار بزرگ اصفهان با دو ميدان سبزه ميدان(ميدان کهنه) و ميدان نقش جهان مرتبط است. در کنار قسمتي از بازار کرمان، ميدان گنجعلي خان قرار دارد. سبزه ميدان در کنار بخشي از بازار تهران بود و هنوز قسمتي از فضاي آن باقي است. ميدان خان يزد نيز از اين نوع ميدانها به شمار مي آيد.
▪ جلوخان
جلوخان به عنوان يک فضاي شهري عبارت از فضايي ارتباطي به شکل يک ميدانچه است که از چهار يا سه طرف محصور و داراي فضاي ساخته شده است و به عنوان يک فضاي ورودي، مکث و تجمع مورد استفاده قرار مي گرفت. جلوخان اصلي مسجد امام در بازار تهران و جلوخانهاي مسجد النبي در بازار قزوين که تا حدي تغيير يافته اند و جلوخان سردر قيصريه در بازار اصفهان از نمونه هاي باقي مانده به شمار مي آيند.
▪ حجره
دکان يا حجره ساده ترين و کوچک ترين عنصر فضاي بازار است. شماري از دکانها يا حجره ها وقتي به صورت خطي در دو سوي معبري قرار گيرند، يک راسته بازار را پديد مي آورند. مساحت حجره ها بسيار متفاوت و به طور متوسط از ده تا بيست و پنج متر مربع بوده است. حجره هاي واقع در طبقه همکف و هم تراز با سطح معبر به طور معمول نقش يک مغازه يا دکان را داشت که کالاهايي در آن عرضه مي شد، در حالي که حجره هاي واقع در طبقه فوقاني بازارهاي دو طبقه بيشتر به عنوان دفترکار و فضاي اداري يک تجارتخانه مورد بهره برداري قرار مي گرفت. بعضي از حجره هاي واقع در طبقه فوقاني بازارها نيز به عنوان کارگاه استفاده مي شد.
بعضي از حجره هاي بازار کمي(حدود هفتاد و پنج سانتيمتر) از سطح معبر بالاتر بودند. در اين حالت در برخي موارد در زير هر حجره يک انبار مي ساختند. حجره هاي بعضي از پيشه وراني که کالاهايي را توليد و سپس عرضه مي کردند، نقش يک کارگاه را نيز داشت و اغلب در اين حالت کف اين حجره ها هم تراز سطح معبر يا اندکي پايين تر بود. بسياري از آهنگريها، مسگريها و نجاريها چنين وضعي داشتند. بعضي از حجره ها افزون بر فضاي اصلي، بخشي به صورت صندوقخانه داشتند. صندوقخانه فضايي واقع در انتهاي حجره بود که با ديواري جداکننده از فضاي اصلي حجره متمايز مي شد.
▪ تيمچه
تيمچه از ديگر بخشهاي جالب توجه بازارهاي قديمي بود که ظاهرا در مراحل متأخرتري نسبت به ديگر بخشها به وجود آمده و معماري آن نيز نسبت به ديگر بخشها تکامل بيشتري دارد. تيمچه فضاهاي گسترده و سرپوشيده اي عمدتا با طرح هشت ضلعي است که در دو و گاه سه طبقه ساخته شده و گرداگرد صحن مرکزي آن حجره ها و دکانهايي قرار گرفته است. فضاي مرکزي و وسيع تيمچه با طاق و گنبدهاي مسقف شده و با کاربندي و مقرنسهاي زيبا مزين مي شده است. تيمچه بزرگ قم و تيمچه اميني کاشان درست در عصر انحطاط معماري ايران به صورت يک شاهکار نغز و هنرمندانه خودنمايي کرده اند.
● بازار بروجرد:
بازار بزرگ بروجرد از مراکز قديمي اين شهر است که نبض اقتصادي منطقه را در دست دارد. همسان با ديگر شهرهاي قديمي ايران، بروجرد نيز از ديرباز داراي بازارهاي مختلف و فعالي بوده است که نه تنها جنبه اقتصادي داشته اند که بعنوان مهمترين مرکز فعاليت هاي اجتماعي شهر نيز شناخته مي شده اند. ساختار فعلي بازار بزرگ بروجرد در دوران قاجار طراحي شده است که همراه با مسجد سلطاني (امام خميني) از ديدني هاي جالب مرکز شهر بروجرد به حساب مي آيد. بازار بروجرد بطور کلي شامل سه دسته از بخش هاي مختلف است: راسته بازارها، کاروانسراها و مراکز جانبي.
▪ راسته بازارها:
بخش عمده بازار بروجرد را راسته هاي مختلفي تشکيل مي دهند که هر يک اختصاص به شغل و حرفه خاصي دارند. معمولا هر صنف داراي سازماندهي خاص خود بوده و هستند که نوعي هماهنگي در تعيين نرخها و کيفيت خدمات را موجب مي شود. بزرگترين راسته بازار بروجرد، به راسا مشهور است که ساده شده راستا و راسته است و بعضا به اسم بازار بزرگ يا راسته بازار هم شهرت يافته است. به دليل بزرگي اين بازار مشاغل مختلفي در آن به چشم مي خورد که بيشتر مشتمل بر گيوه دوزي، کفش فروشي و کفاشي، جوراب بافي (ساخت رويه ي گيوه هاي قديمي)، عمده فروشي مواد غذايي و مايحتاج خانه و نيز پشم فروشي است. از ديگر راسته بازارهاي مهم مي توان به بازار مسگرها اشاره کرد که تا گذشته اي نه چندان دور از رونق بسياري برخوردار بود ولي امروزه بيشتر به مرکز توزيع ظروف آلومينيومي و استيل ساخت کارخانجات مختلف تبديل شده است. يهوديان راسته بازار نسبتا بزرگي دارند و بيشتر به عمده فروشي و يا پارچه فروشي مشغولند. از ديگر راسته هاي بازار بروجرد مي توان به اينها اشاره کرد:
بازار حلبي سازها
بازار چلنگرها
بازار بورياباف ها
بازار کله پزها
بازار زرگرها
بازار نجارها
بازار بزازها
بازار لحاف دوزها
بازار يخدان سازها
بازار دباغ ها
▪ کاروانسراها:
در کنار راسته بازارها، بخش جالب توجه ديگر بازار بزرگ بروجرد، کاروانسراهاي متعدد است که در گويش محلي کارم سرا (با کسره ر و نيز س ) خوانده مي شوند. کاروانسراها چنانچه از نامشان بر مي آيد مراکزي بوده اند که نيمه تجاري و نيمه اقامتي بوده اند. به اين ترتيب که کاروان هاي تجاري با ورود به شهرها، بر اساس توافقي که با صاحبان کاروانسراها داشته اند در آنها اقامت مي کرده اند و به اين ترتيب هم بازاري موقت براي فروش کالاهاي خود داشته اند، هم خوابگاه و استراحتگاهي براي خود و همراهان. علاوه بر اين، حيوانات و اموال آنها نيز از خطر دزدان در امان مي مانده است. ساخت و نگه داري کاروانسراها هزينه بر بوده است و معمولا صاحبان آن از ثروتمندان و نامداران شهر بوده اند. کاروانسراهاي موجود بازار بروجرد که تعدادشان دست کم به ده سرا مي رسد همگي در دوره قاجار ساخته شده اند که تعدادي از آنها هنوز بافت قديمي خود را حفظ کرده اند و به جاست در رديف آثار ثبت ملي قرار گيرند. کاروانسراهاي بروجرد در حال حاضر بيشتر به مرکز خريد و فروش فرش در سطح محلي، کشوري و بين المللي تبديل شده اند. تامين کالاهاي عمده مغازه هاي شهر مانند برنج، چاي، پارچه، کفش و ... هنوز هم توسط بازرگانان کارکشته اين سراها انجام مي گيرد. دلال خانه نيز به احتمال از کاروانسراهاي قديمي بوده که کم کم به شکل ميدان کوچکي در دل بازار درآمده است.
▪ مراکز جانبي:
با توجه به محوريت بازار در بافت قديمي شهرهاي ايران، طبيعي است که خدمات جنبي فراواني در بازار و اطراف آن قابل مشاهده است. مسجدها رابطه تنگاتنگي با بازار داشته اند و دو مسجد بزرگ و تاريخي بروجرد يعني مسجد جمعه (جامع) و مسجد شاه ( سلطاني يا امام خميني) نيز که از منحصر بفرد ترين مساجد غرب ايران به حساب مي آيند با فاصله اي حدود يک کيلومتر در دو سوي شرق و غرب بازار بروجرد قرار گرفته اند. مسجدهاي کوچکتري نيز در اطراف بازار بروجرد وجود دارد که مهمترين آنها مسجد ناسکدين است. از ديگر مراکز موجود در بازار مي توان به حمام ها اشاره کرد که امروزه بيشترشان تخريب و تبديل به پاساژ شده اند. همچنين چايخانه ها، سفره خانه ها و کبابي هاي سنتي و نيز زورخانه از ديگر بخش هاي جنبي و خدماتي بازار بروجرد بوده اند که زورخانه مذکور نيز تخريب و تبديل به پاساژ شده است. بازار بروجرد در دل بخش قديمي شهر بروجرد قرار دارد و با توجه به حدود قلعه شهر مي توان گفت که اين بازار به تنهايي حدود يک چهارم مساحت شهر را شامل مي شده است. بزرگي بازار بروجرد به دليل محوريت يافتن شهر بروجرد در دوران قاجار و امنيت آن بوده است به گونه اي که هنوز هم اين بازار نقش عمده اي در تامين مايحتاج ايلات کوچرو لر و بختياري دارد هرچند سکونتگاههاي ييلاقي آنها معمولا با بروجرد فاصله دارد. علاوه بر آن به دليل قرارگيري بروجرد بين استانهاي لرستان، همدان و مرکزي و نيز نوعي نزديکي تجاري با خوزستان، اصفهان و کرمانشاه، نقش بازار بروجرد به عنوان يک مرکز تجاري منطقه اي پر رنگتر شده است.
بي شک بازار بروجرد يکي از نفيس ترين مجموعه هاي مردمشناسي به جاي مانده در ايران است که علاوه بر ارزش تحقيقاتي، مي تواند جاذبه بزرگي براي گردشگران باشد. عليرغم تغييرات بسيار زياد در دهه هاي اخير، هنوز هم بسياري از حرفه هاي قديمي بصورت سنتي کار خود را در بازار بروجرد ادامه مي دهند که نحوه کار و محصولات آنها براي گردشگران داخلي و خارجي مي تواند تماشايي باشد. بجاست ميراث فرهنگي و ديگر مسئولان شهر بروجرد تلاشي همه جانبه براي حفظ و احياي اين اثر بزرگ تاريخي، تجاري و فرهنگي شهر بروجرد داشته باشند

براى هر ايرانى نام فيروزه تداعى‌گر معدن فيروزه نيشابور است معدنى که پس از 7 هزار سال هنوز چراغى روشن دارد قديمى‌ترين تراش از فيروزه معدن نيشابور مجسمه ...

چکيده: امروزه دنياي واقعي ما بسيار پيچيده‌تر از آن است که بتوان يک توصيف و تعريف دقيق از آن به دست آورد؛ بنابراين براي يک مدل، بايد توصيف تقريبي يا هم ...

فساد و مبارزه با آن امروزه در بسياري از كشورهاي مختلف جهان به عنوان يك مسئله اساسي موردنظر است. مهم‌ترين علل فساد اقتصادي در بخش عمومي به تصدي‌هاي دول ...

واژه يارانه (Subsidy)، در لغتنامه بطور کلي کمک رايگان و اعانه (مالي) دولت به مردم در زمانهاي معين معنا شده است و عبارتست از نوعي حمايت دولت از قشر خاص ...

کارآفرين به شخصي گفته مي شود که فکري جديد يا اختراعي در اختيار داشته و منابع کشور (زمين، کار و سرمايه) را با هم ترکيب مي کند تا بتواند آن فکر و ايده ر ...

بسيار پيش مي آيد که دانش آموزان پس از تدريس يک درس ، از ما مي پرسند که اين درس که امروز خوانديم ،به چه درد ما مي خورد؟و کجامي توانيم ازآن استفاده کنيم ...

دانلود نسخه PDF - بازارها