up
Search      menu
تولید و کشاورزی :: مقاله بادشکن PDF
QR code - بادشکن

بادشکن

يکي از شيوه هاي اصولي کنترل اراضي تحت فرسايش بادي احداث بادشکن است. بادشکن در واقع براي حمايت مزارع، باغها، حيوانات خانگي و ساختمانها از اثرات سوء بادهاي شديد، به کار مي رود. بادشکن مانعي است که معمولا عمود بر جهت باد غالب ساخته ميشود تا با کاهش سرعت باد فرسايش را محدود سازد. يک بادشکن وقتي نقش خود را به خوبي ايفا ميکند که به طور صحيحي طراحي شده و دائما در حالت بهينه نگهداري شود.
● محاسن و معايب يک شبکه بادشکن
▪ مهمترين محاسن يک شبکه بادشکن عبارتند از:
بادشکن سرعت باد را کاهش ميدهد و در نتيجه فرسايش را محدود مي سازد. ودراف کاهش ۶۰ درصد سرعت باد را در پشت يک بادشکن تراوا در ايالتهاي کانزاس و نبراسکاي ايالت متحده آمريکا گزارش داده است.
خسارات ناشي از اثرات مکانيکي باد را کاهش ميدهد.
در تغيير ميکروکليماي محلي و افزايش عملکرد گياهان زراعي موثر است.
حيوانات اهلي را حفاظت کرده، بازدهي دامها را افزايش ميدهد. اطلاعات کمي براي نشان دادن تاثير معني دار بادشکن بر روي سلامت يا توليد حيوانات اهلي در دسترس ميباشد اما اين احتمال وجود دارد که به عنوان مثال ميزان زاد و ولد گوسفندان در اثر وجود بادشکن افزايش يابد.
خوراک، هيزم، و زيستگاهي براي حيات وحش به وجود مي آورد.
▪ احداث يک شبکه بادشکن معايبي نيز دارد که مهمترين آنها عبارتند از:
در استفاده از ماشينهاي کشاورزي مداخله ميکند.
بعضي از آنها مقداري از سطح زير کشت را اشغال مي نمايند. در رابطه با اشغال سطح زمين به وسيله بادشکن بايد اظهار داشت گرچه بادشکن مقداري از اراضي زير کشت را اشغال ميکند ولي در اکثر موارد باعث افزايش محصول مي گردد. مثلا به طوري که استوکلر گزارش نموده است در دشتهاي وسيع ايالات متحده آمريکا بادشکنها ۱ تا ۵ درصد اراضي را اشغال کرده اند و به همين مقدار نيز محصول را افزايش داده اند.
درختان بادشکن باروري گياهان زراعي اطراف خود را کاهش ميدهند، زيرا از يک و روي گياهان سايه انداخته و از سوي ديگر ممکن است براي رطوبت مواد غذايي با گياهان رقابت نمايند البته اين رقابت فقط در يک نوار باريکي است که عرض آن معمولا از نصف ارتفاع بادشکن تجاوز نمي کند.
بادشکن ميتواند پناهگاه گياهان يا حيوانات مضر براي کشت و زرع باشد.
به هر حال اين معايب در خيلي از موارد در مقام مقايسه با مزاياي بادشکن ناچيز است.
● انواع بادشکن
بادشکن ممکن است از مواد مصنوعي و يا از درخت و درختچه ، نباتات بلند مانند ذرت، آفتابگردان و غيره تشکيل شده باشد. بنابراين دو نوع بادشکن وجود دارد:
بادشکنهاي غيرزنده يا مصنوعي يا مکانيکي
بادشکنهاي زنده يا درختي.
بادشکنهاي غير زنده ( مصنوعي يا مکانيکي )
بادشکنهاي مصنوعي شامل ديوارهاي سنگي، فلزي ، چوبي، پلاستيکي ، حصيري يا ديوارهايي تهيه شده از شاخه هاي بريده شده از درختان موجود در منطقه، ديوارهايي از نوع کرباس و غيره ميباشد اين بادشکنها علاوه بر کنترل فرسايش بادي براي کنترل برف در قسمتهايي که حرکت برف به داخل بزرگراهها، راه آهن، فرودگاهها و ساير نواحي ايجاد اخلال در حرکت وسايل نقليه مي شود نيز به کار مي روند.
مهمترين عامل موثر در طراحي بادشکنهاي غيرزنده، انتخاب مواد اوليه سهل الوصول ميباشد. احداث بعضي از بادشکنهاي غير زنده مانند ديوارهاي سنگي و ديوارهاي چوبي، معمولا گران تمام مي شود. بنابراين از اين نوع بادشکنها معمولا براي حفاظت محصولات بسيار با ارزش يا احياي پوشش مناطق فرسايش يافته مورد نظر استفاده ميشود.
بعضي از بادشکنهاي غيرزنده مانند ديوارهايي به صورت پرچين، پارچه اي و حصيري هر چند کمتر از بادشکنهاي درختي موثر ميباشند ولي غالبا به دليل قابليت انتقال پذيري ترجيح داده مي شوند.
بادشکنهاي مصنوعي ممکن است نيمه نفوذپذير و يا غير قابل نفوذ باشند. انواع نيمه نفوذپذير بهتر از غير قابل نفوذ است زيرا در بادشکنهاي نيمه نفوذپذير گردباد در کناره هاي ديواره به وجود نمي آيد.
به طور کلي موقعي از بادشکنهاي غير زنده استفاده ميشود که :
شرايط محيط اجازه رشد پوشش گياهي براي ايجاد بادشکن درختي را ندهد.
شرايط محيط براي رشد پوشش گياهي مناسب باشد ولي ايجاد بادشکن درختي يک رديفه که به منظور کاهش سطح زمين اشغال شده توسط بادشکن احداث مي شود نقش موثري در کاهش سرعت باد نداشته باشد.
در مناطق کشت زودرس که خاک ارزش بيشتري دارد.
سطح حفاظتي محدود باشد مانند حفاظت محل نگهداري دامها و مناطق مشابه.
براي ساختن بادشکنهاي مصنوعي ساده ميتوان از ني استفاده نمود. براي ساختن اين نوع بادشکنها، ساقه هاي بلند ني را با طولهاي مشخصي بريده و در شيارهايي که به عمق حدود ۱۵ سانتي متر در زمين ايجاد شده اند قرار داده و انتهاي آنها را با خاک مي پوشانند. معمولا اگر ارتفاع بادشکن يک متر يا بيشتر باشد جهت استحکام بيشتر آن، ساقه هاي ني را به وسيله سيم گالوانيزه به هم متصل مي نمايند.
جهت حفظ محصول گوجه فرنگي در ساحل درياي مديترانه، ۶۵ کيلومتري غرب الجزاير يک شبکه بادشکن ساخته شده از ني مورد استفاده قرار گرفته است. بادشکنهاي اصلي بر دريا عمود بوده و ارتفاع آنها حدود ۲ متر و فاصله آنها از هم ۱۰ تا ۱۵ متر است. بادشکنهاي فرعي عمود بر حائلهاي اصلي ايجاد شده و ارتفاع آنها حدود ۷۵ سانتي متر تا يک متر و فاصله آنها از هم ۷۵ ۰ متر بوده که رديفهاي گوجه فرنگي در اين قسمتها کشت ميشود. اين موانع ايجاد شده حرکت خاک را کنترل نموده و ضمنا صدمات ناشي از خشکي در ماههاي گرم و خشک را کاهش ميدهد.
براي ساختن بادشکنهاي حصيري، حصيرهاي بافته شده از مواد گياهي مانند غلات، ني و کلش محصولات زراعي را به صورت عمودي در زمين قرار ميدهند.
براي ساختن يک بادشکن چوبي ابتدا بايد يک اسکلت فلزي در زمين نصب کرد. براي اين منظور به فواصلي مثلا ۳ متر به ارتفاع ۳ متر، نرده هاي آهني نسبتا ضخيمي را در داخل خاک فرو کرده و سپس سه رديف آهن به طور افقي نصب ميکنند. براي استقرار بادشکن و جلوگيري از سرنگون شدن آن، پايين هر يک از نردههاي آهني، تير آهنهايي حدود ۴ متر به طور افقي و عمود بر جهت بادشکن قرار داده و با پايه ها درگير مي نمايند. براي اينکه خستگي حاصل در پايه ها از حد مجاز تجاوز نکند و در ضمن مصرف مصالح ساختماني به حداقل برسد هر پايه به وسيله دو مفتول مهاري حمايت مي شود. مفتولها در قسمت فوقاني به پايه ها و در قسمت تحتاني به دو انتهاي تيرآهن ۴ متري واقع در داخل توده خاک متصل ميشوند.
پس از نصب اسکلت فلزي صفحات چوبي را رد حد فاصل رديفهاي آهني در روي بادشکن قرار مي دهند. حال اگر بخواهند بادشکن متراکمي ايجاد کنند، همه چوبها را قرار ۷۵ درصد باشد در اين صورت سه عدد از تخته ها را گذاشته و يک تخته فاصله مي گذارند و اگر بخواهند تراکم ۵۰درصد ايجاد نمايند تخته اي نصب و به اندازه آن فضاي خالي گذاشته و تخته بعدي را ميگذارند. به هر حال هر تراکمي را بخواهند مي توان ايجاد نمود.
بادشکنهاي چوبي متخلخل سرعت باد را به اندازه بادشکنهاي چوبي غير متخلخل کاهش نميدهند ولي فاصله کاهش باد در آنها بيشتر است. به علاوه هزينه احداث آنها کمتر است.
براي ساختن ديوارهايي که براي کنترل برف به کار مي روند معمولا از الوار چوبي استفاده ميشوند که حدود ۷۵ ۰ سانتي متر ضخامت، ۴ سانتي متر عرض و ۱۰ سانتي متر طول دارند و به وسيله سيم، محکم به يکديگر وصل ميشوند به طوري که هر يک از آنها حدودا به اندازه ۵ ۲ سانتي متر از هم فاصله داشته باشند ( تخلخل تقريبا ۴۰ درصد ). ديوارهاي چوبي معمولا در تيرهاي فولادي که در داخل زمين قرار داده شده اند نصب ميشوند. زماني که به اين ديوارها نيازي نيست، آنها را از تيرهاي فولادي بيرون آورده، بر روي سطح خاک گسترانيده و سپس به صورت لوله درآورده و نگهداري مي کنند.
بادشکن زنده
بادشکنهاي زنده معمولا از يک يا چند رديف درخت يا درختچه يا گياه مقاوم تشکيل گرديده اند که معمولا عمود بر جهت باد اصلي قرار مي گيرند. بسياري از کارشناسان حفاظت خاک اعتقاد دارند که براي کنترل فرسايش بادي در مزارع، لازم است علاوه بر ايجاد بادشکن، عملياتي نظير کشت نواري، پوشانيدن خاک به وسيله بقاياي گياهي ، تناوب زراعي ، شخم حداقل و حذف عمل نرم کردن کلوخه ها نيز صورت پذيرد.
طراحي بادشکنهاي زنده در اطراف مزارع، سابقه ديرينه دارد و هم کانون نيز به طور گسترده اي در بسياري از مناطق جهان به عنوان تنها شيوه مصون نگهداشتن محصولات از خطر حرکت ذرات و کاهش اثرات مضر گرما، تبخير و حتي يخ زدگي مورد استفاده قرار مي گيرند. به عنوان مثال در ايالت متحده آمريکا از سال ۱۸۵۰ تا سال ۱۹۷۰، بيش از ۳۲۰ هزار کيلومتر بادشکن کشت شده است. در سال ۱۹۷۰ اداره حفاظت خاک ايالات متحده آمريکا تخمين زده است که هنوز حدود ۲۴ ۳ ميليون هکتار از اراضي آن کشور نياز به باد شکن و حفاظ دارند. به طوري که تروه و همکاران اظهار ميدارند به دنبال سالهاي خشک همراه با طوفانهاي گرد و خاک، تنها در عرض سالهاي ۱۹۳۵ تا ۱۹۴۲ تعداد ۲۱۸ ميليون درخت و بوته در ۳۱۰۰۰ مزرعه و مرتع جهت ايجاد ۳۲۱۸۰ کيلومتر بادشکن و کمربند حفاظتي در ۱۰ دشت بزرگ ايالتي از تگزاس تا مرز کانادا کاشته شد.
در برخي از کشورهاي اروپايي گاهي در بين رديفهاي مو، چاودار به عنوان بادشکن کشت مي کنند. اين گياه رشد سريعي داشته و در بهار به اندازه کافي شاخ و برگ دارد که بتواند در مقابل باد مقاومت کند. در جنوب اسپانيا براي اين منظور از نيشکر استفاده ميشود. در ايالات متحده آمريکا براي محافظت مزارع سيب زميني از نوارهاي باريکي از ذرت استفاده مي کنند. اين گياهان که به عنوان بادشکن به کار مي روند معمولا از نظر آب و مواد غذايي با نباتات اطراف خود رقابت مي کنند ولي مشکل قابل توجهي را بوجود نمي آورند و بنابراين آنها را مانند گياهان اصلي کشت نموده و همراه با آنها و به طور همزمان شخم زده و آبياري مي کنند.
استفاده از بادشکن درختي به عنوان کنترل فرسايش بادي در تمام مناطق عموميت نداشته و بيشتر در مناطق مرطوب و نيمه مرطوب به کار مي رود. زيرا از يک طرف، بادشکن حمايت کامل را در برابر کنترل فرسايش بادي در تمام شرايط تضمين نمي کند و از طرف ديگر احداث بادشکن سطح مزرعه را به قطعات کوچک تقسيم کرده و در نتيجه انجام عمليات کشت و زرع را با مشکل مواجه ميسازد. رقابت پوشش نباتي بادشکن با زراعت بر سر آب نيز عامل محدود کننده اي در مناطق خشک براي استفاده از آن ميباشد. به علاوه در مناطق خشک مقدار باران براي رشد خوب درختان بادشکن کافي نيست.
● گونه هاي مناسب براي بادشکن
چون احداث بادشکنهاي زنده نسبتا پر هزينه و زمان بر است بايد سعي نمود تا طراحي آنها به گونه اي انجام شود که کمترين هزينه با بالاترين راندمان به دست آيد.
مهمترين عامل موثر رد طراحي بادشکنهاي زنده، انتخاب گونه هاي سازگار و مناسب ميباشد. به طور کلي در انتخاب نوع گونه براي بادشکن لازم است به نکات زير توجه داشت:
براي انتخاب نوع گونه بايد از اطلاعات محلي استفاده نمود.
گياه بهتر است از گونه هاي بومي سريع الرشد باشند.
گياه به خصوص در نواحي خشک داراي سيستم ريشه اي عمودي باشند تا ريشه ها از آب عمقي استفاده کنند و با مواد غذايي منطقه حفاظت شده رقابت نکنند. در مواردي که گياه با ريشه قائم که با شرايط محيط سازگاري داشته باشد يافت نشود. بهتر است ريشه گونهٔ گياهي را که کاشته اند، اصلاح نمود.
بهتر است از گونههايي استفاده نمود که داراي شاخه هاي گسترده در تمامي سطح و نيمه تراوا باشند و تا ارتفاع لازم برسند. بررسي هاي نشان داده است که بهتر است از نباتات با اندازه هاي مختلف استفاده نمود.
در انتخاب نوع گياه بايد به فصل وقوع باد غالب توجه نمود، بدني معني که اگر باد غالب در تابستان باشد، ميتوان از گونههاي برگ ريز استفاده کرد ولي اگر چنانچه باد غالب در مواقعي از سال است که معمولا برگ گياهان و درختان خزان مي کنند در اين صورت بهتر است درختاني که برگريزان ندارند استفاده شود. در مواردي هم که در يک سال در دو فصل باد غالب وجود داشته باشد مثلا زمستان و تابستان در اين صورت بهتر است از درختاني که برگ ريزان ندارند استفاده شود.
مقام به باد، سرما و گرما باشند.
از طرف پايين لخت و بي شاخ و برگ نشوند.
در طرح بادشکن درختي توجه به نکات زير اهميت دارد:
درختان را بهتر است قبلا در نهالستان پرورش داد. معمولا تعداد نهالها را حدود ۳۰ درصد بيشتر از احتياج در نظر مي گيرند تا جبران ضايعات احتمالي را بکند.
تجديد کشت قسمتهاي خراب شده بايستي به فوريت انجام گيرد.
آماده کردن زمين براي استقرار موفقيت آميز بادشکن يعني رشد سريع و گسترش مناسب فرم درخت ضروري است بنابراين ابعاد گودالهايي که براي کشت درختان حفر مي شوند بايستي به اندازه کافي بزرگ باشد تا ريشه نباتات جوان بتواند در آن گسترش خوبي داشته باشد. در مواردي که لايه غير قابل نفوذي در نزديکي سطح خاک وجود دارد لازم است به وسيله شخم عميق و يا هر وسيله ديگري از بين برده شود.
آبياري درختان به خصوص در مناطق خشک ضروري است.
علفهاي هرز گياهان بايد کنترل شود.
با آفات درختان بايستي مبارزه شود زيرا در غير اينصورت ممکن است تراکم تاج درختان کاهش يابد.
اطراف بادشکن را بايد با سيم خاردار محصور نمود تا از چرا و آسيب دامها مصون باشد.
ساکنان منطقه را بايد به اهميت موضوع طرح واقف و آنها را معتقد نمود که حفظ اشجار و درختان از طرف اهالي به صرفه و صلاح خود آنها است.
● نقش بادشکن در کاهش سرعت باد
سرعت باد قبل از برخورد با بادشکن و در فاصله اي از آن شروع به کم شدن مي کند و پس از عبور از آن به تدريج افزايش مي يابد و در فاصله اي از آن به سرعت اوليه خود مي رسد.
گرکو اظهار ميدارد که کاهش سرعت باد رد جلو بادشکن در فاصله اي ۹ تا ۱۰ برابر ارتفاع بادشکن و در پشت بادشکن تا فاصله اي ۳۰ برابر ارتفاع بادشکن ميباشد. به طوري که ناهال اظهار ميدارد در يک بادشکن درختي با تراکم متوسط وقتي که باد به طور عمودي به آن برخورد ميکند سرعت باد بين ۶۰ تا ۸۰ درصد در پشت بادشکن و در نزديکي آن و حدود ۲۰ درصد در فاصله ۲۰ برابر ارتفاع بادشکن کاهش يافته و در فاصله ۳۰ تا ۴۰ برابري ارتفاع بادشکن کاهشي وجود ندارد.
سرعت نسبي باد در ارتفاع ۴۰ سانتي متري سطح خاک را در اطراف يک بادشکن نشان ميدهد ( شواب و فريورت ). اين بادشکن از الوار نازک با تراکم ۵۰ درصد ساخته شده است به نحوي که فاصله الوار از هم در نصف پايين بادشکن بيشتر از نصف بالايي است ( تراکم در نيمه پاييني بادشکن کمتر از نيمه بالايي آن است ). طول اين بادشکن ۱۹ برابر ارتفاع بادشکن است. به طوري که ملاحظه ميشود سرعت باد در فاصله تقريبا ۸ برابر ارتفاع بادشکن است. به طوري که ملاحظه ميشود سرعت باد در فاصله تقريبا ۸ برابر ارتفاع بادشکن در جلو بادشکن و ۲۴ برابر ارتفاع بادشکن در پشت آن موثر است. همچنين به طوري که ديده ميشود سرعت باد در کناره هاي بادشکن حدود ۲۰ درصد اضافه ميشود. بنابراين اثر يک بادشکن طولاني بيشتر از يک اثر يک بادشکن کوتاه خواهد بود. از يک بادشکن درختي که همين تراکم را داشته باشد نيز همين نتايج را ميتوان به دست آورد. نامبردگان اظهار ميدارند که در مورد بادشکنهاي درختي باد از فاصله ۵ تا ۱۰ برابر ارتفاع درخت در جلو بادشکن و ۱۰ تا ۲۰ برابر آن در پشت بادشکن تحت تاثير قرار ميگيرد.
تروه و همکاران اظهار ميدارند اگر بادشکن به طور صحيحي طراحي شده باشد. ميتواند سرعت باد را به نصف تقليل دهد. ( شکل ۱ ) اين شکل متوسط نتايج داده هاي به دست آمده از چندين منبع ميباشد بسياري از داده ها برحسب مشخصاتي مانند عرض، ارتفاع و تخلخل بادشکن، سرعت باد و عوارض توپوگرافي به ميزان ۱۰ ± درصد نسبت به اين منحني تغيير ميکند.

در اين جا شما را با تاثيرات درماني اکليل کوهي،رزماري،گل ياسمن،شمعداني وحشي و سرو کوهي آشنا مي کنيم: ● اکليل کوهي اکسير جواني و دشمن غم زدگي ها بوته مع ...

استفاده از گياهان دارويي در فضاي سبز شهريدر کشور ايران اقليمهاي متفاوتي وجود دارد، بنابراين تنوع گياهان دارويي آن نيز زياد است. بکارگيري اين گونه ها د ...

دانلود نسخه PDF - بادشکن