up
Search      menu
مذهب و عرفان :: مقاله امر به معروف و نهي از منکر PDF
QR code - امر به معروف و نهي از منکر

امر به معروف و نهي از منکر

مسلمان دعوتگر، امر به معروف و نهي از منکر مي کند

رسول خدا (ص) مي فرمايد: «خداوند متعال هيچ پيامبري در امت هاي پيشين نفرستاد مگر اينکه او را دسته اي افراد خاص و اصحاب بود که به سنت او عمل و دستور او را اجرا مي کردند. سپس بعد از آنها گروهي جانشين آنان شد که گفتند آنچه نمي کردند و انجام دادند آنچه را که بدان فرمان داده نشده بودند. پس هر کسي با دست با آنها جهاد کند او مؤمن است و هر کس با زبان با آنها جهاد کند مؤمن است و هر کس با قلب با آنان جهاد کند مؤمن است و پايين تر از آن ذره اي از ايمان وجود ندارد.»
اين حديث صحيح يکي از مهمترين مباحث اسلامي را که در مورد آن بحثهاي زيادي شده است دربر مي گيرد. قضيه ي واجب و تکليف مسلمان و ضرورت کار دست جمعي و گروهي و فرض بودن امر به معروف و نهي از منکر و جهاد با دست و زبان و دست کم با قلب، همه ي اين امور قضايايي هستند که براي توضيح آنها مقداري درنگ مي کنيم تا آنچه را فهم آن مشکل است توضيح دهيم و آنچه را برخي تلاش کردند ترسناک جلوه بدهند، ساده و کوچک کنيم.
۱) قضيه ي امر به معروف و نهي از منکر
خداوند متعال مي فرمايد: «بايد از ميان شما گروهي باشند که (تربيت لازم را ببينند و قرآن و سنّت و احکام شريعت را بياموزند و مردمان را) دعوت به نيکي کنند و امر به معروف و نهي از منکر نمايند، و آنان خود رستگارند. »١
«موضوع با اهميتي که خداوند متعال خواسته است انجام آن را به عهده ي امت مسلمان بگذارد، در اين آيه با دو اصطلاح بيان شده است: يکي دعوت به خير و ديگري: امر به معروف و نهي از منکر...»٢
اما دعوت به سوي خير: ابوجعفر باقر روايت مي کند که پيامبر خدا (ص) اين آيه را تلاوت کرد: (وَلْتَکُن مِّنکُمْ أُمَّةٌ يَدْعُونَ إِلَي الْخَيْرِ) و فرمود: خير عبارت است از پيروي از قرآن و روش من.
پس معناي آيه چنين است: بايد امتي (يعني گروهي) باشند که براي نشر اسلام و اجراي ان کار کنند و از آموزه هاي قرآن کريم و سنت رسول امين در کارهاي دنيا و دين پيروي کنند.
اما اصطلاح ديگر «امر به معروف و نهي از منکر» که موضوع بحث ماست:
امام غزالي در کتاب پرارزش خود احياء علوم الدين در ذيل بحث امر به معروف و نهي از منکر مي گويد: «امر به معروف و نهي از منکر بزرگ ترين محور دين است و اين آن موضوع با اهميتي است که خداوند براي انجام آن تمام پيامبران را برانگيخته است و اگر بساط آن جمع شود و علم و آگاهي و عمل به آن مورد سهل انگاري قرار گيرد، تمام پيام پيامبران تعطيل مي شود، ديانت از بين مي رود و سستي و بي حالي فراگير مي شود و گمراهي منتشر مي شود و ناداني رواج مي يابد و فساد به همه جا سرايت مي کند و جامعه غير قابل اصلاح و سرزمينها خراب و بندگان هلاک مي شوند؛ اما تا روز قيامت احساس هلاکت نخواهند کرد.»٣
پس امر به معروف و نهي از منکر هدف بزرگ پيامبران بوده است. خداوند متعال رسول خدا (ص) را چنين توصيف مي کند: «آنان را امر به معروف و نهي از منکر مي کند.»٤
اين کار، وظيفه ي بزرگ امت اسلام بعد از پيامبر خدا (ص) است. خداوند متعال مي فرمايد: « شما (اي پيروان محمّد) بهترين امّتي هستيد که به سود انسانها آفريده شده ايد (مادام که) امر به معروف و نهي از منکر مي نمائيد و به خدا ايمان داريد.»٥
اين عبادت واجب است. رسول خدا (ص) مي فرمايد: «اسلام اين است که خدا را بپرستي و با او چيزي را شريک نگيري و نماز را برپا بداري و زکات بدهي و رمضان را روزه بگيري و حج خانه ي خدا بگذاري و امر به معروف و نهي از منکر کني و بر خانواده ات سلام بدهي. هر کسي چيزي از اينها را واگذاشت، قسمتي از اسلام را واگذاشته است و هر کس که تمام اينها را رها کرد، با اسلام پشت کرده است.»٦
اين امر بر مسلمان واجب است. يک کار نافله و زيادتي نيست که اگر خواست آن را انجام بدهد و اگر نخواست انجام ندهد. رسول خدا (ص) مي فرمايد: «از ما نيست کسي که بر افراد کوچک و ضغير جامعه ي ما رحم و دلسوزي نکند و به بزرگان ما احترام نگذارد و امر به معروف و نهي از منکر نکند.»٧
از جابر روايت شده است که پيامبر خدا (ص) فرمود: «خداوند به جبرئيل وحي فرستاد که فلان شهر را با اهل آن زير و رو کن. پس گفت: اي باري تعالي، در ميان آنان فلان بنده ي تو هست که لحظه اي نافرماني تو را نکرده است. خداوند متعال فرمود: شهر را بر او و بر مردم آن زير و رو کن؛ زيرا چهره ي او لحظه اي به خاطر من برافروخته نشده است.»٨
محمد عبده معتقد است که امر به معروف و نهي از منکر فرض عين است؛ اما ابن تيميه بر فرض کفايه بودن آن اعتقاد دارد. شوکاني مي گويد: وجوب آن از کتاب و سنت ثابت شده است و آن از بزرگترين فرايض شريعت الهي است و اصلي عظيم از اصول آن و پايه اي محکم از پايه هاي آن است و با آن نظام اسلام تکميل مي شود و اوج مي گيرد. اگر امر به معروف و نهي از منکر در دين خداوند اين همه اهميت دارد، جوهر و اصل امر به معروف و نهي از منکر چيست؟ انديشمند اسلامي عبدالقادر عوده مي گويد: هر چيزي که شريعت عمل به آن را واجب شمرده است يا اينکه انجام دادن آن را براي مردم خوب و پسنديده دانسته است، در مقوله ي امر به معروف و نهي از منکر مي گنجد اموري مانند: نماز، روزه، حج، توحيد و... و بازداشتن از هر کار و عقيده اي که با شريعت مخالف است.٩
در اصل امر به معروف و نهي از منکر دو کار را با هم جمع مي کند: کار دعوت و کار تربيت و تنظيم و اين کار با يک ترتيب طبيعي به پايان مي رسد: نخست مردم را به سوي دين خدا فرا مي خواند، سپس به تربيت و منظم کردن کساني که ايمان آورده اند مي پردازد. موفقيت يا عدم موفقيت دعوت به اين تربيت و تنظيم بستگي دارد. اگر تنظيم محکم و استوار و تربيت سالم و قوي بود، دعوت موفق شده و گر نه ناکامي و شکست سرانجام حتمي آن است. به همين سبب ميان دعوت و راهنمايي و ارشاد و تنظيم و تربيت رابطه اي قوي و محکم وجود دارد. تربيت و تنظيم بدون دعوت وجود ندارد، همان طور که محال است دعوت بدون تربيت و تنظيم به هدف خود برسد. بدون ترديد، اموري که دعوت و ارشاد به آن ها توجه مي کند غير از قضايايي هستند که تربيت و تنظيم به آن ها مي پردازد. بر امت اسلام لازم است براي انجام هر دو کار با هم قيام کند. يعني براي انجام دادن فريضه ي امر به معروف و نهي از منکر در داخل امت و در بيرون از آن به پا خيزد. کاري که در بيرون انجام مي دهد دعوت و ارشاد ناميده مي شود و آنچه در داخل امت به انجام مي رساند، تربيت و تنظيم گفته مي شود.١٠
خداوند متعال مي فرمايد: «شما (اي پيروان محمّد) بهترين امّتي هستيد که به سود انسانها آفريده شده ايد (مادام که) امر به معروف و نهي از منکر مي نمائيد و به خدا ايمان داريد... »١١
يعني اينکه امر به معروف و نهي از منکر کاري در راستاي دعوت مردم است که امت مسلمان براي انجام آن در ميان مردم و در ميان خود به آن به پا مي خيزد. اگر امت اسلام به کارهاي معروف التزام نداشته باشد و از کارهاي منکر بازنيايد، چه طور براي آن درست که ديگران را امر و نهي کند؟ خداوند تعالي مي فرمايد: «و بدين سان شما را گروهي بهينه گردانديم تا گواهان مردم باشيد و پيامبر بر شما گواه باشد.»
منظور از گواه بودن بر مردم امر به معروف و نهي از منکر کردن آنان است. برخي گمان مي کنند که کار امر به معروف و نهي از منکر يک کار سياسي است که فقط حاکم مسلمان بايد به آن اقدام کند و کارهاي امت و مردم را با استفاده از قدرت خود در معروف مستحکم کند و منکر را با استفاده از اين نيرو ريشه کن سازد. اين گمان نادرست است. خداوند متعال به رسولش فرمان مي دهد که: « گذشت داشته باش و آسانگيري کن و به کار نيک دستور بده و از نادانان چشم پوشي کن.١٢
عرف (که در اين آيه آمده است) در زبان عربي همان معروف است. اين آيه در سوره ي اعراف آمده است که در مکه نازل شده است. مسلمانان در آن هنگام داراي دولت و قدرتي نبودند. رسول خدا (ص) با قومش جهاد کرد و آنان را به عبادت خداي يکتا فرا خواند و از آنان انواع آزار و اذيت و شکنجه ها را برداشت تا اينکه خداوند به او اجازه ي هجرت داد و در مدينه دولت اسلام را تأسيس کرد و در راه خدا به کفار و مشرکان جهاد کرد. بدين ترتيب کار پيامبر خدا (ص) را از بعثت تا زماني که دعوتش را تکميل کرد، مي توان به سه دسته تقسيم کرد:
۱) دعوت و تبليغ براي تمام مردم در هر جا.
۲) برپا کردن دولت اسلامي و اجراي فرمان هاي خداوند.
۳) جهاد در راه خدا.
تمام اين کارهايي که پيامبر خدا (ص) انجام داده است، امر به معروف و نهي از منکر است. پيامبر از امتش خواست بعد از او اين کار بزرگ را تا روز قيامت ادامه بدهند.
● جنبه ي سياسي امر به معروف و نهي از منکر
خداوند متعال مي فرمايد: « (آن مؤمناني که خدا بديشان وعده ياري و پيروزي داده است) کساني هستند که هرگاه در زمين ايشان را قدرت بخشيم، نماز را برپا مي دارند و زکات را مي پردازند، و امر به معروف، و نهي از منکر مي نمايند، و سرانجام همه کارها به خدا برمي گردد (و بدانها رسيدگي و درباره آنها داوري خواهد کرد، همان گونه که آغاز همه کارها از ناحيه خدا است). »١٣
يعني همان طور که امر به معروف و نهي از منکر جنبه ي دعوتي و تبليغي دارد، جنبه ي سياسي نيز دارد؛ يعني از امت اسلام و صاحبان قدرت و مسئولانشان خواسته مي شود شريعت الهي را که فرضي از جانب خداوند است، در زندگي اجرا کنند. انجام دادن اين فرض از مهم ترين مسئوليت ها و بزرگترين تکاليف است و سستي که جاي خود دارد، سهل انگاري نيز در هيچ قسمتي از آن جايز نيست؛ زيرا امر به معروف و نهي از منکر است که خصوصيات و رنگ جامعه را اسلامي مي سازد.
حاکم از توانايي بيشتري برخوردار است و مسئوليت او بزرگ تر است هنگامي که به شرع اسلام فرمان داد، امت اسلام بايد بپذيرد و اطاعت کند و با او همکاري کند؛ اما اگر کار معروف را رها کرد و مرتکب منکر شد، بيشتر اهل علم بر اين نظرند که اهل حل و عقد حق خلع و عزل او را دارند، حتي اگر به کشيدن اسلحه و برپا کردن جنگ همراه باشد.١٤
فرد مسلمان در جامعه ي اسلامي در هر جايگاهي که باشد عهده دار مسئوليت راهنمايي جامعه و اصلاح حاکم است. هنگامي که امور پريشان شد و معروف، منکر و منکر، معروف شد او بايد به وظيفه ي خود اقدام کند.
رسول خدا (ص) مي فرمايد: « خداوند متعال هيچ پيامبري در امت هاي پيشين نفرستاد مگر اينکه او را دسته اي افراد خاص و خالص بود که به سنت او عمل و روش او عمل و دستور او را اجرا مي کردند. سپس بعد از آن ها گروهي جانشين آنان شد که گفتند آنچه نمي کردند و انجام دادند آنچه را که بدان فرمان داده نشده بودند. پس هر کسي با دست با آن ها جهاد کند او مؤمن است و هر کس با زبان با آن ها جهاد کند مؤمن است و هر کس با قلب با آنان جهاد کند مؤمن است و پايين تر از آن ذره اي از ايمان وجود ندارد.»
هنگامي که اين چنين شد جانشيناني آمدند و جامعه ي اسلامي را از هدايت الهي و سنت نبوي منحرف ساختند و نصيحت و تذکر و يادآوري هم سودي نداد، بر فرزندان امت اسلام است که براي تغيير اوضاع بر حسب توان و نيرويشان اقدام کنند.
● چرا امت بايد مسئوليت اين تکليف را به عهده بگيرد؟
رسول خدا (ص) مي فرمايد: «هيچ قومي نيست که در ميان آنان نافرماني خدا صورت گيرد و آنان بر تغيير وضع توانا باشند، اما آن را تغيير ندهد، مگر اينکه خداوند آنان را به عذابي عمومي گرفتار مي سازد.
خداوند متعال مي فرمايد: « امّا هنگامي که پندها و اندرزهائي را نشنيدند که بدانها تذکّر داده شدند، کساني را که (ديگران را نصيحت مي نمودند و آنان را) از بدي نهي مي کردند از (عذاب به دور داشتيم و از بلا) رهانيديم، و کساني را که (مخالفت فرمان مي کردند و بيشتر و بيشتر گناه مي ورزيدند و بدين وسيله بر خود و جامعه) ستم مي نمودند، به خاطر استمرار بر معاصي و نافرماني، به عذاب سختي گرفتار ساختيم. و هنگامي که از ترک چيزهائي که از آنها نهي مي شدند سر باز زدند و سرکشي نمودند، خطاب بدانان گفتيم: به بوزينگان مطرودي تبديل شويد (و به سبب خوي حيواني از جامعه انساني مطرود و در ميان مردمان منفور و از رحمت يزدان به دور گرديد). »١٥
پس عذاب خداوند به دسته اي رسيد که نافرماني و طغيان کرده بود و دسته اي را که موعظه کرده و تذکر داده بود، خداوند نجات داد. اما دسته ي سوم که نافرماني نکرده بود، اما گناهکار را از ارتکاب گناهان بازنداشته بود، به عذابي دچار کرد که بر گروه نخست فرود آمده بود.
رسول خدا (ص) مي فرمايد: «چون ضعف و نقصان در بني اسرائيل وارد شد، مردي با مردي ديدار مي کرد و مي گفت: اي فلاني، از خداي پروا کن و رها کن آنچه را که انجام مي دهي؛ زيرا انجام آن براي تو حلال و درست نيست سپس فردا او را مي ديد (در حالي که پند را نپذيرفته بود) اما ارتکاب کارهاي ناشايست مانع از اين نمي شد که اين مرد با او همراه نشود و در آب و غذا با او شريک نگردد، چون چنين کردند خداوند در ميان آنان اختلاف و تفرقه افکند و فرمود: کافران بني اسرائيل بر زبان داود و عيسي بن مريم نفرين شدند.»
آنچه از اين آيات روشن و احاديث صحيح آشکار است اين است که امت بايد مواظب حاکم باشد تا وظيفه ي اصلي خود امر به معروف و نهي از منکر را انجام بدهد.
اگر در انجام وظيفه کوتاهي کرد او را نصيحت کند و اگر کوتاهي را ادامه داد او را اصلاح سازد؛ زيرا محيط فاسد مردم را فاسد مي کند و سفاهت و ناداني انسان ها به ديگران سرايت مي کند.
● مبارزه با منکر چگونه باشد؟
۱) هر کس با دست خود با آنان مبارزه کرد او مؤمن است.
علما درباره ي اين موضوع زياد سخن گفته اند، از جمله: بر گروه مؤمنان لازم است که با منکر مبارزه کنند و آن را با دست از بين ببرند و هنگامي که لازم شد از اسلحه استفاده کنند. علما شرط اين کار را اين دانسته اند که نهي از منکر به منکري بزرگ تر منجر نشود.
۲) هر کس با زبان خود با آنان مبارزه کند مؤمن است.
اصلاح با زبان از امر به معروف و نهي از منکر با نيرو و قدرت تقدم دارد. رسول خدا (ص) امتي را که از بيدادگر بترسد و او را از بيداد منع نکند ملامت و توبيخ کرده است. رسول خدا (ص) مي فرمايد: «سرور شهيدان، حمزه است و کسي که در مقابل حاکمي بيدادگر به پا خواست و او را نهي کرد پس حاکم بيدادگر او را کشت.»
۳) هر کس با قلب با آنان مبارزه کند مؤمن است.
منظور از جهاد و مبارزه با قلب اين است که اگر انسان به خاطر اوضاع و شرايطي خاص، نتوانست با دست و زبان مبارزه کند، مانند سختگيري شديد حاکم و ترس از او، در اين موقع نبايد از جهاد با قلب باز بماند. اين مبارزه فقط ناپسند شمردن با قلب نيست که بعد از آن با ذلت دست روي دست بگذارد، بلکه منظور اين است که اين ناپسند شمردن به يک انديشه تبديل شود که اين فرد اين انديشه را ميان دوستان و نزديکان خود منتشر کند تا تمام کساني که اين انديشه را دارند جمع گردند و از آنان يک جريان ايجاد شود تا افراد آن، يکديگر را تقويت کنند، به طوري که براي آنان نيرويي مادي پديد بيايد که بتوانند با دست و زبان به انکار منکر بپردازند.
پاورقي ها
١ آل عمران ۱۰۴
٢ عمري، جلال الدين، امر به معروف و نهي از منکر، ص ۱۷.
٣ غزالي، محمد، احياء علوم الدين، ج ۲، ص ۲۶۹.
٤ اعراف ۱۵۷.
٥ آل عمران ۱۱۰.
٦ روايت از حاکم است.
٧ روايت از احمد و ترمذي است.
٨ بيهقي در کتاب «شعب الايمان» آن را روايت کرده است.
٩ عوده، عبدالقادر، التشريع الجنايي، ص ۴۹۷.
١٠ جلال الدين عمري، امر به معروف و نهي از منکر، ص ۱۰۹.
١١ آل عمران ۱۱۰.
١٢ اعراف ۱۹۹.
١٣ حج ۴۱.
١٤ احکام القرآن، ج ۲، ص ۴۰.
١٥ اعراف ۱۶۶ ۱۶۵.

اينترنت ، امکان استفاده از سرويس ها و خدمات متعددي را در اختيار کاربران قرار مي دهد . ارسال و دريافت نامه الکترونيکي ( E-mail ) ، يکي از قديمي ترين و ...

● نبرد کادش نبرد کادش، يکي از بزرگترين نبردهاي دوران باستان، ميان «مواتالي دوّم» شاه هيتي و «رامسس دوّم» فرعون مصر، بر روي رود «ارونتوس» در شهر «کادش» ...

يك محقق ايراني در دانشگاه پنسيلوانيا به كمك يكي از همكارانش ، نشان داده است كه مي توان با استفاده از پرتوهاي پلاسمايي اجسام را نامريي كرد. ايده نامريي ...

گاهي از خود مي پرسيم چرا بايد نماز بخوانيم يا چرا روزه مي گيريم؛ خمس و زکات براي چه بايد داد و امثال اين سوالات. چرا خدا اين قبيل چيزها را واجب کرده؛ ...

بسم الله الرحمن الرحيم غلامرضا تختي غلامرضا تختي در روز پنجم شهريور ماه ۱۳٠۹در خانواده‌اي متوسط و مذهبي در محله‌ خاني آباد تهران به دنيا آمد. رجب خان ...

ديد کلي از دير باز گوهرهاي متنوعي در جهان طبيعت وجود داشته که در مسير تاريخ مورد توجه قرار گرفته است. تمدنهاي مختلف بر حسب نوع فرهنگي که دارند از آنها ...

روح امري مجرد است و شکل و قالب خاصي ندارد و به يک معنا بي شکلي، اصل در آن است. چنان که روح به سبب همين تجرد خويش، بيرون از دايره ذکوريت و انوثيت يعني ...

امسال، توفيقي عظيم شامل حال حقير شد. حضور در مراسم حج تمتع را تا تجربه نکرده باشي، نميداني که از چه سخن ميگويم؟ البته شايد تو بتواني اما حقيقتا من پيش ...

دانلود نسخه PDF - امر به معروف و نهي از منکر