up
Search      menu
ستاره شناسی :: مقاله استرلاپ PDF
QR code - استرلاپ

استرلاپ

استرلاپ چيست؟

استرلاب نام دستگاهي است که اخترشناسان قديم ، جهت شناسايي و اندازهگيري وسعت و محل ستارگان و حل مسائل علمي و نظري نجوم بکار ميبردند. اين وسيله که قديميترين ابزار علمي جهان است، توسط ايرانيان به جهان دانش عرضه شده است و انواعي دارد که با نامهاي : کالتام ، توماري ، هلالي ، چليپايي ، ذورقي ، قوسي ، جامعه جنوبي ، رصدي ، شمالي ، کروي ، مسطح ، خطي و ثلثي مشخص ميگردد. پيش از اسلام ، تنها از پنج گونه استرلاب يک سوم ، يک ششم ، کروي ، جنوبي و شمالي استفاده ميشد. پس از رواج اسلام دانشمندان ايراني بيشتر از انواع مسطح و خطي و کروي استفاده ميکردند.
● اختراع استرلاب و بيمهري نسبت به ايرانيان
استرلاب را ايرانيان اختراع کردهاند، ولي جاي تعجب که اختراع آن را به يونانيان نسبت ميدهند. ابوريحان بيروني دانشمند بزرگ قرن چهارم هجري در کتاب «الاستيعاب لصناعته استرلاب» مينويسد: «استادم ابي سعيد احمدبن عبدالجليل سجزي (سيستاني) استرلابي از نوع ساده ساخت که آنرا ذورقي نام نهاد و من طرح استادم را که طبق اعتقاد او بر حرکت زمين به دور خورشيد ساخته شده است، تحسين نمودم، زيرا اين استرلاب بر اساس اين اعتقاد ساخته شد که حرکت دائمي موجود که محسوس ميگردد از خود زمين است نه از ديگر افلاک ... .
نظريه بطلميوس و کتاب المجسطي او که زمين را ثابت و خورشيد و اجرام آسماني را بدور زمين گردان تصور مينمايد، لغو و بياعتبار است و دانشمندان و آگاهان علوم نميتوانند با دانش قاطع نظريه حرکت زمين را لغو کنند. مگر فلاسفه و طبيعيدانان بتوانند از راه خيالبافي لغو اين نظريه را اعلم نمايند.» نکته مهم ديگري که از گفتههاي بيروني بر ميآيد اين است که او و استادش احمد سيستاني ، ۵۸۰ سال قبل از کپرنيک حرکت زمين را درک کردند. حال آنکه اين کشف بزرگ به کپرنيک نسبت داده شده است.
ريشه لغوي و ايراني استرلاب
بر طبق اسناد بدست آمده در ماوراء النهر ، اين دستگاه را «استارهلاب» ميگفتند. «استاره» يا «استره» که يونانيان «استاريوس» مينامند، همان ستاره و نام ايراني است و «لابيدن» از مصدر پارتي به معني «تابيدن» است.
«حسن اسوار» از دانشمندان زرتشتي سده چهارم هجري در کتاب «المبتدا بعلم النجوم» مينويسد: «کتابي از علماي اسکندريه به دستم رسيد که در آن اعلام داشته بود بنياد دانش نجوم را در جهان منجم ايراني «استره-دوقوس فوقاني» در ۳۲۰۰ سال پيش از جنگ تروا بنيان نهاده است» چون جنگهاي ده ساله تروا ۱۵۰۰ سال پيش از ميلاد صورت گرفت، نزديک به ۶۷۰۰ سال از عمر اين دانش ميگذرد. با اين سند خلاف گفته غربيان که استرلاب و نام آن يوناني معرفي مينمايند، ثابت ميگردد.
● استرلاب يا جام جم
استرلاب را ايرانيان مسلمان جام جم يا جام جهاننما و يا آينه جم ميخواندند. «جم» با پسوند «شيد» ، «جمشيد» ناميده ميشود که از بزرگترين منجمان و رياضيدانان و فيزيکدانان ايراني است که در تاريخ اساطيري ايران تا مقام خداوندي ارتقا يافت.
حافظ در غزلي از آينه جام نام ميبرد که منظورش همان استرلاب است که جهان را مانند جام آينهواري به آدمي نشان ميدهد. قديميترين کتاب جامع به زبان پارسي دري درباره استرلاب و ستاره شناسي ، کتاب «روضه المنجمين» نام دارد که آنرا «شهمردان» فرزند ابيالخير رازي در سده پنجم هجري تأليف کرده است.
● قديميترين استرلابها
انگليسيها از سده شانزدهم ميلادي (قرن دهم هجري) به مدت سيصد سال فرمانرواي درياهاي جهان شدند و در اين سالها کاملترين استرلابها را از ايران به انگلستان بردند و اقدام به شناساندن و بهرهوري از آن کردند. استرلابهايي که از حدود يازده قرن پيش و به دست هنرمندان اصفهاني ساخته شده است، هم اکنون در مالکيت موزه بريتانيا ، موزه ويکتوريا آلبرت ، موزه دريانوردي انگلستان و مجموعه شخصي آقاي ايوانس در شهر آکسفورد انگلستان ميباشد.
▪ کهنهترين استرلاب موجود در جهان در مجموعه آقاي ايواني است که به خط کوفي ميباشد و حدود ۱۰۵۷ سال پيش توسط محمود و احمد ، هنرمندان اصفهاني ساخته شده است.
▪ استرلاب نفيس ديگري در مجموعه آقاي ايوانس وجود دارد که به دستور شاه عباس دوم و با مراقبت محمد شفيع جنابدي ، منجم يزدي ، در اصفهان ساخته شده است.
▪ بزرگترين و زيباترين استرلاب جهان در زمان شاه سلطان حسين صفوي ، در اصفهان ، ساخته شده است که در تصرف دولت انگلستان است

استرلاب نام دستگاهي است که اخترشناسان قديم ، جهت شناسايي و اندازه گيري وسعت و محل ستارگان و حل مسائل علمي و نظري نجوم بکار مي بردند. اين وسيله که قديم ...

دانلود نسخه PDF - استرلاپ