up
Search      menu
ستاره شناسی :: مقاله استرلاپ PDF
QR code - استرلاپ

استرلاپ

استرلاپ چيست؟

استرلاب نام دستگاهي است که اخترشناسان قديم ، جهت شناسايي و اندازه گيري وسعت و محل ستارگان و حل مسائل علمي و نظري نجوم بکار مي بردند. اين وسيله که قديمي ترين ابزار علمي جهان است، توسط ايرانيان به جهان دانش عرضه شده است و انواعي دارد که با نامهاي : کالتام ، توماري ، هلالي ، چليپايي ، ذورقي ، قوسي ، جامعه جنوبي ، رصدي ، شمالي ، کروي ، مسطح ، خطي و ثلثي مشخص مي گردد. پيش از اسلام ، تنها از پنج گونه استرلاب يک سوم ، يک ششم ، کروي ، جنوبي و شمالي استفاده مي شد. پس از رواج اسلام دانشمندان ايراني بيشتر از انواع مسطح و خطي و کروي استفاده مي کردند.
● اختراع استرلاب و بي مهري نسبت به ايرانيان
استرلاب را ايرانيان اختراع کرده اند، ولي جاي تعجب که اختراع آن را به يونانيان نسبت مي دهند. ابوريحان بيروني دانشمند بزرگ قرن چهارم هجري در کتاب «الاستيعاب لصناعته استرلاب» مي نويسد: «استادم ابي سعيد احمدبن عبدالجليل سجزي (سيستاني) استرلابي از نوع ساده ساخت که آنرا ذورقي نام نهاد و من طرح استادم را که طبق اعتقاد او بر حرکت زمين به دور خورشيد ساخته شده است، تحسين نمودم، زيرا اين استرلاب بر اساس اين اعتقاد ساخته شد که حرکت دائمي موجود که محسوس مي گردد از خود زمين است نه از ديگر افلاک ... .
نظريه بطلميوس و کتاب المجسطي او که زمين را ثابت و خورشيد و اجرام آسماني را بدور زمين گردان تصور مي نمايد، لغو و بي اعتبار است و دانشمندان و آگاهان علوم نمي توانند با دانش قاطع نظريه حرکت زمين را لغو کنند. مگر فلاسفه و طبيعي دانان بتوانند از راه خيالبافي لغو اين نظريه را اعلم نمايند.» نکته مهم ديگري که از گفته هاي بيروني بر مي آيد اين است که او و استادش احمد سيستاني ، ۵۸۰ سال قبل از کپرنيک حرکت زمين را درک کردند. حال آنکه اين کشف بزرگ به کپرنيک نسبت داده شده است.
ريشه لغوي و ايراني استرلاب
بر طبق اسناد بدست آمده در ماوراء النهر ، اين دستگاه را «استاره لاب» مي گفتند. «استاره» يا «استره» که يونانيان «استاريوس» مي نامند، همان ستاره و نام ايراني است و «لابيدن» از مصدر پارتي به معني «تابيدن» است.
«حسن اسوار» از دانشمندان زرتشتي سده چهارم هجري در کتاب «المبتدا بعلم النجوم» مي نويسد: «کتابي از علماي اسکندريه به دستم رسيد که در آن اعلام داشته بود بنياد دانش نجوم را در جهان منجم ايراني «استره-دوقوس فوقاني» در ۳۲۰۰ سال پيش از جنگ تروا بنيان نهاده است» چون جنگهاي ده ساله تروا ۱۵۰۰ سال پيش از ميلاد صورت گرفت، نزديک به ۶۷۰۰ سال از عمر اين دانش مي گذرد. با اين سند خلاف گفته غربيان که استرلاب و نام آن يوناني معرفي مي نمايند، ثابت مي گردد.
● استرلاب يا جام جم
استرلاب را ايرانيان مسلمان جام جم يا جام جهان نما و يا آينه جم مي خواندند. «جم» با پسوند «شيد» ، «جمشيد» ناميده مي شود که از بزرگترين منجمان و رياضيدانان و فيزيکدانان ايراني است که در تاريخ اساطيري ايران تا مقام خداوندي ارتقا يافت.
حافظ در غزلي از آينه جام نام مي برد که منظورش همان استرلاب است که جهان را مانند جام آينه واري به آدمي نشان مي دهد. قديميترين کتاب جامع به زبان پارسي دري درباره استرلاب و ستاره شناسي ، کتاب «روضه المنجمين» نام دارد که آنرا «شهمردان» فرزند ابي الخير رازي در سده پنجم هجري تأليف کرده است.
● قديميترين استرلابها
انگليسيها از سده شانزدهم ميلادي (قرن دهم هجري) به مدت سيصد سال فرمانرواي درياهاي جهان شدند و در اين سالها کاملترين استرلابها را از ايران به انگلستان بردند و اقدام به شناساندن و بهره وري از آن کردند. استرلابهايي که از حدود يازده قرن پيش و به دست هنرمندان اصفهاني ساخته شده است، هم اکنون در مالکيت موزه بريتانيا ، موزه ويکتوريا آلبرت ، موزه دريانوردي انگلستان و مجموعه شخصي آقاي ايوانس در شهر آکسفورد انگلستان مي باشد.
▪ کهنه ترين استرلاب موجود در جهان در مجموعه آقاي ايواني است که به خط کوفي مي باشد و حدود ۱۰۵۷ سال پيش توسط محمود و احمد ، هنرمندان اصفهاني ساخته شده است.
▪ استرلاب نفيس ديگري در مجموعه آقاي ايوانس وجود دارد که به دستور شاه عباس دوم و با مراقبت محمد شفيع جنابدي ، منجم يزدي ، در اصفهان ساخته شده است.
▪ بزرگترين و زيباترين استرلاب جهان در زمان شاه سلطان حسين صفوي ، در اصفهان ، ساخته شده است که در تصرف دولت انگلستان است

استرلاب نام دستگاهي است که اخترشناسان قديم ، جهت شناسايي و اندازهگيري وسعت و محل ستارگان و حل مسائل علمي و نظري نجوم بکار ميبردند. اين وسيله که قديميت ...

دانلود نسخه PDF - استرلاپ