up
Search      menu
علم و تکنولوژی :: مقاله ارگونومي PDF
QR code - ارگونومي

ارگونومي

جنبه هاي بهداشتي ارگونومي

ارگونومي يا همان مهندسي فاکتورهاي انساني دانشي است کاربردي، مرکب از علوم پايه مختلف که سعي دارد با طراحي کردن ابزارها، دستگاه ها، ماشين آلات و محيط کار تناسب مناسبي بين انسان از نظر شرايط (فيزيکي روحي) و حتي توانايي هاي او و فضاي محيط کار و ماشين آلات و ... ايجاد کند .
در اصل اين علم در نظر دارد به جاي هماهنگ سازي انسان با محيط، محيط را با انسان هماهنگ سازد. علم ارگونومي با هدف حداکثر کردن بهره وري با توجه به سلامتي، ايمني و رفاه انسان در محيط شکل گرفته است . ارگونومي با مطالعه قابليت ها و شرايط انسان، استرس هاي محيط کار، آشنايي کامل به نيروهاي استاتيک و ديناميک بدن انسان، احتياط، خستگي، آموزش و طراحي ابزارها به حمايت انسان در حين کار آمده است. با رعايت اصول ارگونومي فشار کار و خستگي هاي بي مورد کاهش مي يابد، در نتيجه کارايي نيز افزايش پيدا مي کند و در نهايت مي توان گفت با اجراي اين اصول، هم منافع کارگران و هم منافع کارفرمايان تأمين مي شود.
علم ارگونومي يا همان مهندسي فاکتورهاي انساني به زواياي مختلف سلامت و بهداشت انسان مي پردازد و کارايي انسان را مورد بررسي قرار مي دهد .
جويس مريلين، رئيس مؤسسه جويس در سياتل آمريکا بر اين عقيده است که اکنون ديگر اين باور عموميت يافته است که شرکت هايي که بهره وري و کنترل کيفيت را مد نظر دارند، دخالت دادن ارگونومي را در برنامه هايشان به عنوان يک شم تجاري به کار مي گيرند؛ شرکت هاي موفق برنامه ارگونومي را با ايمني، کنترل کيفيت و برنامه هاي توليدي جهت دستيابي به حداکثر سود تلفيق کرده اند.
امروزه کمتر فعاليتي يافت مي شود که عاري از هر گونه عامل تهديد کننده سلامتي باشد و بخش عمده اي از اين صدمات ناشي از کار مربوط به ناديده گرفتن اصول ارگونومي است. يکي از شايع ترين اين صدمات، صدمات استخواني عضلاني در محيط کار هستند که سبب ناتوان کردن فرد در انجام کارهاي روزمره مي شود و باعث افت کارايي، تقليل کيفيت محصول و افزايش غيبت هاي ناشي از اين صدمات جسمي مي شود و در بعضي مواقع سبب از کارافتادگي فرد و غرامت هاي دستمزد مي شود که اين خود ضربه اي بر اقتصاد کشور وارد مي کند.
قبول واژه ارگونومي در تاريخ ۱۶ فوريه ۱۹۵۰ مورد تأييد قرار گرفت. حرفه عوامل انساني(ارگونومي) در دوران پس از جنگ زاده شد. انقلاب کامپيوتر سبب شد که عوامل انساني مورد توجه عامه قرار گيرد. به نظر مي رسد که بحث درباره تجهيزات کامپيوتري طراحي شده بر اساس اصول ارگونومي، نرم افزار هاي کاربر پسند و نقش عوامل انساني در دفاتر عملاً بخشي از مقاله هاي در کامپيوتر و انسان در هر روزنامه و مجله اي را تشکيل مي دهد. وسايل جديد کنترل، ارائه اطلاعات از طريق نمايشگر کامپيوتر و تأثير فن آوري نوين بر انسان، عرصه هايي هستند که حرفه عوامل انساني در آن ها نقش دارد.
● تعاريف ارگونومي
واژه ارگونومي از دو کلمه يوناني ارگون به معني کار و نوموس به معني قوانين و اصول تشکيل شده است و در لغت به معناي مطالعه قانون کار يا ارتباط بين کارگر و محيط کار تعريف شده است. علم ارگونومي يا همان مهندسي فاکتورهاي انساني مجموعه اي از علوم پايه مختلف از جمله فيزيولوژي روانشناسي، فيزيک و مکانيک، طراحي، جامعه شناختي و بسياري موارد ديگر است. اين علوم پايه در کنار يکديگر به طراحي بهتر سازمان در جهت بهره وري بيشتر کمک مي کنند. برخي از تعاريفي که متخصصان و کارشناسان اين علم از ارگونومي کرده اند در ادامه ارائه شده اند.
ارگونومي علم مطالعه انسان ها در حين انجام کار براي درک ارتباط پيچيده ميان افراد و جنبه هاي فيزيکي و روانشناختي محيط کار، نيازهاي شغلي و روش هاي کار است.
انجمن بين المللي ارگونومي، ارگونومي را چنين تعريف مي کند:
ارگونومي علمي است که دانش حاصل از علوم انساني را با مشاغل، سيستم ها، محصولات و محيط زيست با توجه به توانايي هاي جسماني و رواني و محدوديتهاي انساني مرتبط مي سازد.
ارگونومي علمي براي هماهنگ سازي کار و ابزارآلات با انسان براي بهره وري بيشتر سازمان و آسان شدن کار براي خود انسان و حمايت از وي در برابر خطرات و آسيب هاي احتمالي در محيط کار و در نهايت جلوگيري از به وجود آمدن هزينه هاي اضافي و در کمک به اقتصاد کشور شکل گرفته است (مؤلف).
با اين تعاريف مي توان اين گونه نتيجه گرفت که وجود يک محيط کار که از اصول ارگونومي حداکثر استفاده را مي کند براي فرد ايجاد آرامش مي کند.
● زمينه هاي علم ارگونومي
▪ فيزيولوژي محيطي
در فيزيولوژي محيطي اثرات شرايط و عوامل محيطي از قبيل صدا، گرما، سرما، رطوبت، نور و ... از ابعاد مختلف فردي اجتماعي و جسماني رواني بر فيزيولوژي بدن انسان و عملکرد وي را در اين شرايط مورد مطالعه قرار مي دهد. هرگاه هر يک از اين عوامل ذکر شده از حد تحمل فيزيولوژيک انسان فراتر رود به عنوان عامل محيطي زيان بار که تنش زا است مطرح مي شود که باعث بروز آسيب ها و اختلالاتي در افراد مي شود. وجود شرايط نامطلوب وضعيت، بر روي فرد آثار گفته شده زير را به همراه خواهد شد:
حرارت و رطوبت بيش از حد مي تواند منجر به کاهش توان کاري فرد شود.
سروصداي بيش از حد مي تواند باعث کاهش قابليت شناسائي عيوب و انجام نامطلوب وظايف شود و در بعضي موارد منجر به از بين رفتن تمرکز حواس افراد و در نتيجه بي دقتي فرد در انجام کار مي شود، علاوه بر اين از نظر پزشکي نيزمي تواند باعث افت شنوايي مي شود.
محدوده تشديد براي بدن انسان در مواجهه با ارتعاش، فرکانس ۴ تا ۸ هرتز است. مواجهه بلند مدت ارتعاش در چنين فرکانس هايي مي تواند باعث به وجود آمدن اثرات منفي مختلفي بر روي سلامتي انسان شود .
▪ فيزيولوژي کار
فيزيولوژي کار شاخه اي از فيزيولوژي انسان است و اعمال عملکرد بافت ها و اندام ها را در هنگام کار مورد بررسي قرار مي دهد.
وظيفه فيزيولوژي کار در اينجا اين است که ميزان سختي کار را اندازه گيرد و آن را با توانايي ها و قدرت فرد متناسب سازد. اين مسأله خود باعث مي شود که استرس ها و تنش هاي مختلف که فرد را تهديد مي کند کاهش يابند. در اين محيط ( فيزيولوژي کار ) توان هوازي مورد نياز مشاغل مختلف مورد بررسي قرار مي گيرد مثلاً دريافته اند که انجام فعاليت هاي خيلي سنگين به بيشتر از ۵ ۲ ليتر اکسيژن در هر دقيقه نياز خواهد داشت، در اين مرحله از مطالعات ضربان قلب، فشار خون و اسيدلاکتيک نيز مورد بررسي و اندازه گيري قرار مي گيرد.
▪ آنتروپومتري يا تن سنجي
آنتروپومتري از دو کلمه يوناني آنتروپوس به معني انسان و مترين به معناي اندازه گيري و سنجش گرفته شده است.
آنتروپومتري علم سنجش ابعاد بدن انسان است .اين علم در طراحي ايستگاه هاي کار و فراهم آوردن اطلاعات اوليه کمک مي کند . آنتروپومتري به دو صورت استاتيک يا ساختاري و ديناميک يا کاربردي مورد بررسي قرار مي گيرد.
در آنتروپومتري استاتيک، اندازه اندام هاي مختلف بدن در شرايط ثابت و بدون حرکت مورد بررسي قرار مي گيرد و در آنتروپومتري ديناميک، دامنه حرکت اندام ها و چگونگي حرکات نيز مورد بررسي قرار مي گيرد.
● بيومکانيک
بيومکانيک علمي است که ويژگي هاي مکانيکي اندام هاي بدن انسان را مورد بررسي قرار مي دهد و در هنگام انجام حرکات گوناگون ساختمان ها و سيستم آناتوميک بدن انسان را تجزيه و تحليل مي کند . بدن انسان به عنوان يک سيستم اهرمي به دسته هاي زير تقسيم مي شود:
▪ اهرم هاي کلاس يک
اهرم هايي که تکيه گاه ( مفاصل ) بين بار ( نيروي خارجي ) و نيرو ( نيروي توليدي توسط ماهيچه ها ) قرار دارد، مانند سيستم اهرمي مهره اطلسي گردن .
▪ اهرم کلاس دو
اهرم هايي که تکيه گاه در يک انتها و نيرو در انتهاي ديگر قرار دارد، مانند سيستم اهرمي مفصل انگشت شست پا در هنگام بلند کردن بدن به کمک ماهيچه دوقلو ( حرکت اسکات ).
▪ اهرم ها کلاس سه
اهرم هايي که در يک انتها و بار در انتهاي ديگر قرار دارد و نيروي که ممکن است در هر نقطه ايي بين تکيه گاه و بار اعمال شود، مانند سيستم اهرمي مفصل آرنج هنگام نگه داشتن يک وزنه.
● پست کار
پست کار محلي است که در آن يک شخص يا گروهي از افراد، وظايفي را براي يک دوره زماني نسبتاً طولاني انجام مي دهند .
طراحي ارگونوميک محل کار، با در نظر گرفتن جنبه رواني و فيزيکي باعث افزايش رضايت شغلي کارکنان و کاهش حوادث احتمالي در حين کار مي شود . محيط کارمطلوب محيط کاري است که سطح بهداشت و سلامتي کارمندان را چه از نظر فيزيکي و چه از لحاظ رواني ارتقاء دهد .براي طراحي يک محيط کار مطلوب لازم است به ابعاد فيزيکي کارگران و کارمندان توجه کرد.
● جنبه هاي اقتصادي ارگونومي
از ديدگاه اقتصاد، علم ارگونومي در صورت پياده شدن در تمام سازمان ها باعث ايجاد بهره وري، افزايش توليد، کارايي بيشتر و جلوگيري از غيبت ها و خستگي در کار مي شود و در نتيجه سبب افزايش درآمد ملي کشورها مي شود .
کارمندي را در نظر بگيريد که روزانه ۸ ساعت کار مي کند و بنا به حرفه خود تمام اين مدت را پشت ميز مي نشيند و با کامپيوتر کار مي کند. پس از گذشت ۲ ساعت مهره هاي گردن به خصوص دومين مهره گردن بسيار دردناک شده به طوري که فرد به سختي و با درد سوزناک مي تواند گردن خود را به عقب هدايت کند. اين درد باعث مي شود که فرد تا مدتي دست کار بردارد و هر بار که به ادامه کار خود مي پردازد دقتش در کار کمتر شود و براي او ايجاد خستگي کند ولي اگر ميز کامپيوتر، صندلي فرد که از آنها در حين کار استفاده مي کند از اصول اين علم پيروي کند مي توان گفت از خستگي فرد کاسته مي شود و کارايي وي بالا مي رود يا حتي اگر فرد پس از مدتي کار کردن از پشت ميز بلند شود و کمي حرکات ورزشي انجام دهد کار کردن آسان تر خواهد بود و از خستگي وي مي کاهد.
اگر همين مسئله را براي مدير کارخانه يا سازمان که وجود وي در سر کار ضروري است در نظر بگيريم اين وضعيت بحراني تر مي شود. فرض کنيم اين فرد بعد از گذشت مدتي کار بدون استفاده از ساز و کارهاي اين علم در محل کار خود دچار صدماتي شده و مجبور به استراحت در خانه شود شايد نتوان گفت که کارخانه در اين زمان فلج مي شود اما مثل قبل کارايي نخواهد داشت اما اگر اين مديريت سازمان فني و حرفه اي يا سرپرست در کارخانه اي که بر اساس اصول علم ارگونومي که در تمام زوايا پياده شده کار مي کرد قادر بود با کارايي و بازده بيشتر کار خود را بدون احساس خستگي انجام دهد .علم ارگونومي ثابت کرده که مي توان کار را با فشار کمتري انجام داد به عبارتي از فشارهاي بي مورد کاست و کارايي را بالاتر برد .
بهينه سازي محيط کار خود در سرعت بخشيدن و صرفه جويي در مصرف انرژي بي مورد کمک مي کند که همه اين در داشتن اقتصادي بهتر به کشورها کمک مي کند.
استفاده بهينه از اصول ارگونومي در کاهش هزينه هاي در حين کار کمک بسياري مي کند از جمله هزينه هاي ناشي از غرامت يا از کار افتادگي را کاهش مي دهد. وجود اين هزينه هاي تحميلي بر کشور علاوه بر کاهش کارايي باعث افزايش بيکاري مي شود.
● جنبه هاي بهداشتي ارگونومي
در محيط هاي کار به علت وجود عوامل مخاطره آميز گوناگون امکان بروز بيماري هاي شغلي امري معمول است . در بين عوارضي که سلامت افراد شاغل را بيشتر تهديد مي کند عوارض اسکلتي عضلاني محسوس تر است.
از ديدگاه ارگونومي جابجايي بار به صورت دستي از طريق۶ فعاليت صنعتي انجام مي شود :
بلند کردن، پائين آوردن، هل دادن، کشيدن، حمل کردن، نگه داشتن جابجايي بار به صورت دستي به صورت کوتاه مدت و چه در بلند مدت امکان صدمه زدن به انسان را همراه دارد. در کل دو حالت متمايز براي بلند کردن بار به صورت دستي ممکن است:
▪ حالت اسکات
حالتي که طي آن ستون فقرات کاملاً به صورت کشيده و مستقيم نگه داشته مي شود، زانوها خم شده و بار با دست ها به صورت محکم گرفته شده و با نيروي عضلات پا بار به طرف بالا هدايت مي شود. در اين حالت نيروي وارده بر ستون فقرات در حد قابل ملاحظه اي کنترل مي شود.
▪ حالت استوپ
حالتي که طي آن ستون فقرات خم شده و پاها مستقيم هستند . در واقع بلند کردن بار به اين روش باعث مي شود که نيروهاي زيادي بر ديسک هاي بين مهره اي اعمال شوند اين حالت در مقايسه با حالت اول غير ايمن است .
● نتيجه گيري و پيشنهادات
با نگاهي گذرا به علم ارگونومي مي توان دريافت که اين علم تمام تلاش خود را در حمايت از انسان و براي پيشگيري از هر گونه صدمه به افراد مختلف در حين انجام کار مي کند.
با شناخت هر چه بيشتر اين علم به مديران سازمان، آشنا ساختن کارمندان و کارکنان با اين علم و بهره وري هر چه بيشتر از اين علم در محيط کار مي توان سازمان را بيش از پيش هم از نظر بهداشتي و هم از نظر اقتصادي کاراتر کرد.
مسئولان بهتر است در استخدام افراد براي حرفه هاي مختلف ويژگي هاي جسمي و روحي آنها را به طور کامل در نظر داشته باشند و همچنين بايد قبل از استخدام و حتي در طول مدت کار افراد، يک سري معاينات را انجام دهند. اين گونه معاينات بايد جنبه اجباري داشته باشند تا بتوان از آسيب هاي در حين کار جلوگيري کرد يا حتي از بيشتر شدن گستره اين آسيب ها و بحراني شدن آنها جلوگيري کرد. مديران و سرپرستان بهتر است هرچند وقت يک بار به تجزيه و تحليل حوادث شغلي، علل آنها و زيان هاي وارده به سازمان بپردازند و تمام سعي خود را براي از بين بردن و حداقل کردن چنين حوادثي به کار گيرند. براي آشنايي تمام کارکنان سازمان بهتر است در زمان هاي مختلف شعارهاي ارگونومي را در بورد سازمان نصب کرده تا افراد با خواندن يا ديدن آنها متوجه عملکرد خود شده و اين شعارها را در زندگي خود پياده کنند.
وجود کارشناسان بهداشت در هر سازمان باعث نزديک شدن افراد سازمان با آنها شده و اين نشانه مهم جلوه دادن سلامتي کارکنان بران مديران و مسئولان است که اين امر خود علاوه بر مسايل بهداشت جسمي باعث مي شود تا کارکنان از نظر روحي نيز قوي تر شده و به سلامتي خود توجه بيشتري داشته باشند.

ارگونومي در انتهاي جنگ جهاني دوم پا به عرصه وجود گذاشت. اين علم به واسطه تجزيه و آناليز كردن ابزارآلات نظامي و جنگي در جنگ و موفقيت ها و نقايصش پايه گ ...

اين مقاله در رابطه با ارگونومي سيستم دوربين هاي مدار بسته (CCTV) آگاهي مي دهد. راهنمايي است درخصوص چگونگي طراحي ظاهر فيزيکي اتاق کنترل مانند نور، نشست ...

عدم توجه به اصول ارگونومي و رعايت نکردن آنها در محيط کار، هزينه هاي بسيار زيادي را هم براي کارفرما و هم براي کارکنان بدنبال خواهد داشت. و موجب کاهش کا ...

الياف کربن نسل جديدي از الياف پر استحکام است . اين مواد از پروليز کنترل شده گونه هايي از الياف مناسب تهيه مي شود ؛ به صورتي که بعد از پروليز حداقل ۹۰ ...

جليقه هاي ضد گلوله ي مدرن از ابتدايي ترين تجهيزاتي که بشر به اهميت استفاده از آن پي برد زره ها مي باشند . انسانهاي باستاني ازپوست ضخيم برخي حيوانات بر ...

دانلود نسخه PDF - ارگونومي