up
Search      menu
مذهب و عرفان :: مقاله اراده PDF
QR code - اراده

اراده

نقش اراده در تحقق همت

همت يکي از حالات نفساني است که عزم جدي بر عملي را بر مي انگيزد و مقاومت ها و موانع را از سر راه برمي دارد. اين انگيزه قوي، در حوزه اراده قرار مي گيرد. از اين رو، مي توان مدعي شد که همت، اراده قوي در انسان است که به عزم ختم مي شود و شخص در صورت بهره مندي از اين حالت و تبديل آن به ملکه نفساني، صاحب عزم مي شود که در قرآن تنها شماري معدود و به اندازه انگشتان يک دست از پيامبران بدان ستوده شده اند و حتي به صراحت خداوند از عدم وجود عزم در حضرت آدم(ع) سخن به ميان آورده و وي را بدين صفت نستوده است.
بنابراين، براي شناخت مفهوم همت و عزم مي بايست به موضوع اراده پرداخت و نقش آن را در اين ميان شناخت نويسنده با مراجعه به آموزه هاي قرآني بر آن است تا تحليل قرآن را از اراده و مشيت و عزم ارائه دهد و از اين مسير، مفهوم قرآني همت را به دست آورد. با هم اين مطلب را از نظر مي گذرانيم.
اراده، انگيزه اي براي خواستن
انسان هر چيزي را که مي خواهد و طلب مي کند، مي بايست تصوير ذهني از آن داشته باشد. اين تصوير ذهني هرچند اجمالي است ولي به وي نشان مي دهد که آن چيز در چه سطح از انتظارات اوست و چه خواسته اي از وي را برآورده مي سازد و به کدام نياز او پاسخ مي دهد. بدين ترتيب چيزهايي به عنوان اهداف حرکت هاي انساني، سطح بندي و اولويت بندي مي شود و هرکسي با توجه به شرايط خود، چيزي را به عنوان هدف آغازين، مياني و پاياني درنظر مي گيرد و يا چيزي را به عنوان ارزش ابتدايي، مياني و غايي قرار مي دهد و براساس اين دو الگوي ذهني براي دست يابي به آن ها حرکت مي کند و کار و تلاش خويش را ساماندهي مي کند.
همه ما ازاين حالت نفساني همانند ديگر حالات نفساني به علم حضوري و شهودي آگاهي داريم و آن را درک و فهم مي کنيم. اين حالت چنان که گفته شد، يکي از مراتب خواستن چيزي است و از اين رو آن را به انگيزه نيز تعبير مي کنند، ولي بايد گفت که همه حالات خواستن نفساني، انگيزه مي باشند؛ زيرا تا چيزي در خارج طلب نشود و به دست نيايد همواره به عنوان انگيزه شناخته مي شود.
صحاح اللغه درباره واژه اراده مي نويسد که اين واژه از ماده «رود» گرفته شده و به معناي خواستن و طلب کردن است. با اين همه در معناي اراده اصطلاحي اراده انسان اختلاف است.
برخي آن را اعتقاد و باور به سودمندي چيزي دانسته اند، يعني تصديقي است که در ذهن صورت مي گيرد و انسان در هنگام ارزيابي و سنجش، به اين نتيجه مي رسد که رابطه آن چيز ذهني با وجودش، رابطه مثبت و سازنده اي است و مي تواند براي شخص مفيد باشد. بنابراين شخص، تصديق و حکم مي کند که اين امر براي وي مفيد و سازنده است. اين تصديق و حکم به مفيد بودن، اراده ناميده مي شود.
برخي اراده را همان داعي يا انگيزه دانسته اند. البته اين سخن نمي تواند تعريف کامل و جامع از اراده باشد، زيرا چنان که گفته شد، انگيزه در همه حالات خواستن، نمود مي يابد، ولي اراده زماني تحقق مي يابد که انسان به مفيد بودن امري تصديق کرده و خواهان تحقق آن باشد. البته نبايد فراموش کرد که صرف تصديق مفيد بودن، به معناي خواستن آن چيز نخواهد بود، زيرا ما بسياري از امور را مفيد دانسته و آن را تصديق مي کنيم ولي هيچ گونه انگيزه و اراده اي براي تحقق و انجام و يا به دست آوردن آن در ما شکل نمي گيرد.
برخي گفته اند، اراده همان شوق نفساني به انجام يا تحقق چيزي است و اين زماني پديد مي آيد که انسان علم و دانش به مفيد بودن چيزي داشته و بخواهد آن را بدست آورد يا تحقق بخشد. دراين صورت اراده در آدمي تحقق مي يابد و فعل آن را بر ترک آن برتري و ترجيح مي دهد.
برخي اراده را به عزم راسخ بر انجام فعل تفسير کرده اند که پس از تصور و تصديق به فايده و ميل و جزم پديد مي آيد. (تعليقه شرح منظومه، سبزواري، ج۲، ۶۴۷) بنابراين، اراده که همان عزم راسخ بر انجام کاري است، پس از تحقق اموري چون تصور علمي از چيزي، تصديق به فايده آن، شوق و ميل به آن و انجامش، جزم بر انجام پديد مي آيد و حرکتي را در آدمي برمي انگيزد که از آن به اراده ياد مي شود.
برخي نيز اراده را تنها به حالتي تعريف کرده اند که موجب مي شود تا آدمي فعل و انجام چيزي را بر ترک آن ترجيح دهد. (کشاف اصطلاحات الفنون و العلوم، ج۱، ص۱۳۲) يعني زماني که تصور و تصديق و شوق پديد آمد و شخص انجام آن را بر ترک آن ترجيح داد، اراده تحقق يافته است حتي اگر بدون جزم و عزمي باشد. بر اين اساس، مي توان گفت که اراده مرتبه اي پيش از جزم و عزم است.
هرمعنايي که از اراده انساني درنظر گرفته شود، نمي تواند در خداوند معنا يابد، زيرا اراده انساني، حالت نفساني و حادث است، بنابراين بايد معناي ديگري براي اراده الهي در نظر گرفت که هدف بحث ما دراينجا نيست. ناگفته نماند که اراده الهي به دو شکل ذاتي و فعلي در آموزه هاي قرآني بيان شده است و خداوند بارها از اراده خود سخن گفته که از جمله مي توان به آيه «انما امره اذا اراد شيئا ان يقول له کن فيکون» (سوره ۸۲، آيه۳۶) اشاره کرد.
● نسبت مشيت و اراده
از آموزه هاي قرآني برمي آيد که مشيت، امري فراگيرتر از اراده است، چنان که مشيت، کلي تر بوده و پيش از اراده تحقق مي يابد. از اين رو مشيت انساني متوقف بر مشيت الهي است: و ما تشاوون الا ان يشاءالله؛ شما چيزي را مشيت نمي کنيد مگر آن چه خداوند مشيت کرده است. (تکوير، آيه ۲۹ و سوره انسان آيه۳۰) اما اراده انساني مي تواند بر خلاف اراده الهي باشد. بنابراين مي بايست مشيت را امري غير از اراده دانست، زيرا در مقام مشيت هيچ کسي حتي انسان نمي تواند برخلاف مشيت الهي حرکت کند، ولي در مقام اراده، انسان مي تواند حرکتي برخلاف اراده الهي داشته باشد، از اين رو در آيات قرآني از اراده هاي مخالف انساني با اراده هاي الهي سخن به ميان آمده است. (نساء، آيه۲۷)
● نسبت اراده و عزم و همت
اما درباره نسبت اراده با همت بايد گفت با توجه به دو معناي اصطلاحي اخير از اراده، همت، به يک معنا همان اراده، قصد جدي، جزم و عزم راسخ بر انجام کاري و چيزي با وجود موانع و مقاومت هاست؛ زيرا در عزم اين معنا ديده نشده است که حتما با موانع و مقاومت همراه باشد؛ در حالي که در همت بر چيزي، مولفه و عنصر مقاومت و مانع به عنوان امر اصلي درنظر گرفته مي شود؛ زيرا حالت همت چنان که علامه طباطبايي در الميزان بيان مي کند، در صورتي پديد مي آيد که خواسته شخص با مانع و مقاومت همراه باشد، از اين رو به سبب موانع و مقاومت به عنوان دغدغه ذهني شخص تبديل شده و حزن و غم و اندوه او را برانگيخته است.

علم و اراده دو مظهر از مظاهر حيات انساني هستند که در عين حال وجه تمايز حيات انساني با ساير درجات حيات (حيات حيواني و نباتي) مي باشند. به وسيله ي قوه ي ...

بحث نيت در معارف اسلامي از جايگاه ويژه اي برخوردار است. يک وقت آن را از حيث فقهي ملاحظه مي کنيم از اين حيث که اگر مثلا نماز، روزه، خمس، حج و يا... با ...

با نماز بيني شيطان را به خاک بماليد در اهميت و ارزش نماز سخن زياد گفته شده به طوري که در روايات از بزرگان ديني داريم که فرمودند نخستين چيزي که بنده بر ...

استخاره به معناي طلب خيز از خداوند است، و چون مؤمنين در مواردي خيرو صلاح كار خود را نمي دانند، به استخاره متوسل مي شوند. جايگاه استخاره در قرآن و احاد ...

امسال، توفيقي عظيم شامل حال حقير شد. حضور در مراسم حج تمتع را تا تجربه نکرده باشي، نميداني که از چه سخن ميگويم؟ البته شايد تو بتواني اما حقيقتا من پيش ...

خداوند درباره توفان نوح و برآمدن آب در منطقه بين النهرين، حوزه نبوت نوح(ع) مي فرمايد: وقتي اراده الهي بر آن شد که آب، زمين را فرا بگيرد تنور فوران آب ...

دانلود نسخه PDF - اراده