up
Search      menu
تاریخ و فرهنگ :: مقاله ابوريحان بيروني PDF
QR code - ابوريحان بيروني

ابوريحان بيروني

زندگي نامه ابوريحان

ابوريحان محمد بن احمد بيروني ، نابغهٔ نامدار ، نمونهٔ مثالي زدني متفکران هوشيار و معتقد ايراني و بي شک يکي از بزرگترين دانشمندان جهان در تمامي اعصار است .
اين محقق جسور در سوم ذي حجهٔ سال ۳۶۲ هجري قمري در «بيرون» خوارزم (ناحيهٔ مصب آمودريا در ساحل جنوبي درياچهٔ آرال) در خانواده اي خوارزمي تبار ، گمنام و شيعه مذهب (احتمالاً شيعه زيديه) به دنيا آمد . وي سالهاي آغازين عمر را در زادگاهش سپري کرد و به خوارزمشاهيان معروف به آل عراق که در «کاث» فرمانروا بودند ، پيوست . ابونصر منصور بن علي عراق که از خاندان شاهيهٔ خوارزم و از رياضيدانان و منجمان بزرگ ايراني بود ، تعليم و تربيت بيروني را بر عهده گرفت و بعدها رساله هاي مختلف رياضي خويش را به نام و براي شاگرد دانشورش نوشت .
ابوريجان از همان آغاز جواني مشغول تحققيق و تأليف شد . خود نوشته است . که در حدود سال ۳۸۰ هجري قمري
● زندگينامهٔ ابوريحان بيروني
، يعني هنگامي که تقريباً ۱۸ ساله بود ، به رصد مي پرداخت . وي همچنان با ديگر دانشمندان هم عصرش مراودات و مکاتبات علمي داشت و مکاتبات علمي بيروني و ابن سينا با يکديگر بسيار مهم و معروف است .
ابوريجان تا حدود ۲۳ سالگي در خوارزم و ظاهراً در رصد خانه اي مشغول تحقيق بود و حدوداً در سال ۳۸۵ هجري قمري ، پس از انقراض خاندان آل عراق به دست مأمون بن محمد ، والي جرجانيه (گرگانج) ، و قتل ابو عبدالله محمد بن احمد ، آخرين حکمران آل عراق ، به ناچار زادگاهش را ترک کرد و تا چند سال از شهري به شهر ديگر رفت . در خلال همين سفرها به ري رفت و چنان که خود در مقدمهٔ کتاب مقاليد علم الهيئه نوشته است ، در انجا با ابو محمود خجندي و کوشيار بن لبان گيلي ملاقات کرد .
بيروني در ري دچار تنگدستي و پريشانحالي بود و خود در اين باره حکايت جالبي را در آثار الباقيه نقل کرده است که ما نيز به خلاصه اي از آن اشاره مي کنيم .
روزي بيروني در ري با يکي از منجممان آن شهر رو به روه شد و دريافت که وي در پاره اي از محاسبات نجومي خود اشتباه مي کند . بيروني خطاي منجم را تذکر داد و منجم ، که اطلاعات علميش بسيار کمتر از بيروني بود و خود نيز احتمالاً اين مسئله را مي دانست ، به جاي پذيرش نقص کار ، با تکبر فراوان ابوريحان را تحقير و گفتهٔ او را تکذيب کرد . بيروني متوجه شد که دليل رفتار غير منطقي آن منجم ، توانگر بودن خود او و فقر بيروني است . جالب تر اين که بعدها ، وقتي بيروني از تنگدستي رهايي يافت ، منجم نظر او را تصديق کرد .
ابوريجان از ري به طبرستان و نزد مرزبان بن رستم از اميرزادگان آل باوند و صاحب کتاب مرزبان نامه رفت و کتاب مقاليد علم الهيئه را به نام او نوشت . همچنين مدتي نزد منصور دوم پسر نوح ساماني روزگار گذراند و از حمايت او برخوردار شد .
در سال ۳۸۷ هجري قمري ظاهراً به خوارزم برگشت و با ابوالوفا محمد بن محمد بوزجاني ، که در آن هنگام در بغداد بود ، مکاتبه کرد و آن دو با يکديگر قرار گذاشتند که همزمان در بغداد و خوارزم ، ماه گرفتگي را رصد کنند .
ابوريحان در سال ۳۸۸ هجري قمري به گرگان رفت و در دربار شمس المعالي قابوس بن وشمگير ، امير آل زيار ، از او به گرمي استقبال شد .قابوس مردي با فرهنگي و اديبي فاضل بود و به عربي و فارسي شعر مي سرود و در دربارش دانشمندان جايگاهي رفيع داشتند . بيروني کتاب آثار الباقيه را که نخستين کتاب مشهور و عظيم او به عربي و دربارهٔ گاهشماري است ، به نام شمس المعالي تأليف کرد . دانشمند ما حدود سال ۳۹۹ هجري قمري به زادگاه خود بازگشت و در جرجانيه يا گرگانج (در شمال غربي خوارزم) به دربار ابوالعباس مأمون بن مأمون خوارزمشاه پيوست و در آنجا مقامي بلند يافت .
سلطان محمود در مراجعت به غزنه در سجستان (افغانستان) در بهار سال ۴۰۸ هجري قمري بيروني و جمعي از فضلا و اهل عمل گرگانج را همراه خود به غزنه برد . ابوريحان از آن پس و به اجبار ، شهر غزنه را مرکز فعاليتهاي خويش قرارداد و شايد به صورت رسمي منجمي دربار محمود را به عهده داشت .
در دوران سلطنت مردود بن مسعود ملقب به شهاب الدوله (پسر مسعود که پس از قتل وي در سال ۴۳۲ هجري قمري به قدرت رسيد) نيز بيروني مورد عنايت و احترام دربار بود و کتاب المجاهر في معرفه الجواهر ، در شناخت گوهرها و کانيها ، از تأليفات اين دورهٔ اوست . آخرين اثر ابوريجان کتاب الصيدنه في الطب و دربارهٔ داروشناسي است . به گفتهٔ خودش در زمان تأليف اين کتاب ، بيش از هشتاد سال داشت و اين مايه پويايي فکري و عزم علمي در چنين سني بسيار شگفت انگيز است . تاريخ فوت ابوريجان را سال ۴۴۰ هجري قمري و محل فوتش را غزنه دانسته اند ولي منطقي به نظر مي رسد که وي کمي بعد از سال ۴۴۲ هجري قمري فوت شده باشد ؛ زيرا همانطور که در بالا گفتيم ، خود او تصريح کرده است که در زمان نوشتن صيدنه ، بيش از هشتاد سال داشت و اگر تاريخ تولد بيروني حقيقتاً سال ۳۶۲ هجري باشد ، نمي توان مرگش را در سال ۴۴۰ هجري قمري دانست ؛ مگر اينکه ميلاد وي پيش از سال ۳۶۲ هجري قمري باشد .
ابوريحان شخصيتي اعجاب انگيز و منشور گونه داشت و بسيار پيشروتر از زمان خود به نظر مي رسيد . وسعت مشرب ، انصاف علمي ، ، دقت نظر ، دوري جستن از تعصبات و اشتياق غير قابل وصف او براي درک ، تحصيل و تحليل فرهنگها ، افکار و علوم جديد ، هويتي نسبتاً متفاوت با فرهنگ غالب آن روزگار به اين محقق شهير بخشيده بود .
بيروني رياضيدان ، ستاره شناس ، جغرافيدان ، مورخ ، مردم شناس ، دين شناس و فيزيکداني بزرگ بود و تقريباً در همهٔ علوم زمان خويش به جز کيميا (شيمي) محققي نکته سنج به حساب مي آمد و همواره با خرافات به مبارزه مي پرداخت . بسياري از دانشمندان غرب و شرق از وي به عظمت ياد کرده اند و شخصيت پيشرو و منتقدش را با عباراتي به ياد ماندني ستوده اند .
اين حکيم نامدار ، روحي وارسته و طبعي بلند داشت . روايت کرده اند که وقتي تأليف کتاب قانون مسعودي به پايان رسيد ، سلطان مسعود غزنوي يک بارِ فيل نقره براي بيروني هديه فرستاد ولي وي آن را به خزانهٔ حکومت بازگرداند و گفت : «مرا به اين مال نيازي نيست ، زيرا عمري به قناعت زندگي کرده ام و خوش ندارم پس از اين روشي ديگر در پيش گيرم» .
بيروني تا آخرين لحظهٔ عمر در پي آموختن بود و شايد نقل آن حکايت بسيار معروف و آشنا ، همچنان خالي از لطف نباشد .
در آخرين ساعت حيات اين متفکر بزرگ ، وقتي نفسهايش به شماره افتاده بود ، دوست فاضلي بر بالين وي حاضر شد . ابوريحان با ضعفي که تمام وجودش را فرا گرفته بود ، از دوستش مسئله اي پرسيد . آن مرد اندوهگين و شگفت زده گفت : «اکنون چه جاي چنين پرسشي است ؟» و ابوريجان زمزمه کرد : «بدانم و بميرم بهتر است ندانم و بميرم ؟» آن دوست پاسخ مسئله را توضيح داد و آنجا را ترک کرد ولي هنوز چند قدمي بيشتر نرفته بود که شيون از خانهٔ بيروني برخاست .
ابوريحان در تمام ايام سال به جز نوروز و مهرگان و روزهايي که به ضرورتي کار خويش را تعطيل مي کرد ، مشغول محقيق وتفحص بود . از ويژگيهاي چهره و ظاهر بيروني نيز مانند بيشتر بزرگان اين کشور ، اطلاعات زيادي در دست نيست و تنها همين قدر مي دانيم که او چهره اي گندمگون ، شکمي بزرگ و ريشي انبوه داشت .
● ميراث علمي و فرهنگي ابوريجان بيروني
در سال ۴۲۷ هجري قمري ، ابوريجان بنابر خواهش شخصي ، فهرستي از آثار محمد بن زکرياي رازي ، پزشک ، شيميدان و فيلسول و الا مقام سده هاي سوم و چهارم هجري قمري ، فراهم کرد و به دنبال آن فهرست عناوين ۱۱۳ جلد از کتاب و رسالاتي که خود تا به آن هنگام نوشته بود نو همچنين اسامي ۲۵ جلد کتاب يا رساله اي که ديگران به نام وي نوشته بودند ، آورد .
بنابر اين . مشخص است که ۱۱۳ اثر ياد شده ، شامل همهٔ آثار اين محقق بزرگ نيست ؛ زيرا وي سالها بعد از اين تاريخ زنده بود و تا آخرين روزهاي زندگي مي نوشت .
بر اساس تحقيقات گستردهٔ پژوهشگراني که در صد سالهٔ اخير آثار بيروني را گردآوري ، ترجمه و بررسي کرده اند (و به عنوان يک ايراني با شرمندگي بايد اضافه کنم که دربارهٔ اين دانشمند نيز مانند ديگر دانشمندان ما تقريباً دقيق ترين و اصولي ترين پژوهشها از آنِ غربيها است) نوشته هاي وي در مي توان در حدود ۱۴۸ تا ۱۵۳ عنوان تخمين زد و ظاهراً تنها ۳۵ جلد از اين آثار از دستبرد حوادث محفوظ مانده است .
تنوع موضوعي اين کتب و رسالات از وسعت معلومات ابوريحان حکايت مي کند . اين آثار در زمينهٔ حساب ، هندسه ، مثلثات ، ستاره شناسي ، نقشه کشي ، فيزيک ، مکانيک ، جغرافيا ، تاريخ ، گاهشماري ، دين شناسي ، اسطوره شناسي ، پزشکي ، کاني شناسي ، زبان شناسي ، ادبيات ، فلسفه و … تأليف يا ترجه شده اند . ابوبيجان کتاب التفهيم لا وائل صناعه التنجيم را به هر دو زبان فارسي و عربي نوشت و در نوشتن متن فارسي آن نهايت ذوق ادبي را به کار برد . اين کتاب به همراه دانشنامهٔ علايي ابن سينا و تعدادي ديگر از آثار فارسي سده هاي چهارم و پنجم هجري قمري زمينه اي فراهم آوردند تا به مرور زمان زبان فارسي بتواند به عنوان دومين زبان علمي و فلسفي جهان اسلام مطرح شود . التفهيم شامل پنج باب است و بابها به ترتيب ، موضوعات زير را در بر مي گيرند :
هندسه ، حساب و جبر و مقابله ، هيئت و جغرافيا و بوم شناسي ، اسطرلاب ، احکام نجوم . بيروني در هر يک از اين پنج باب ، اصطلاحات مربوط به علم يا فن مورد بحث را به شکل سئوال و جواب شرح داده است . به اين ترتيب ، التفهيم گنجينهٔ گرانبهايي از اصطلاحات علمي را شامل مي شود که با کمال دقت و مهارت و با عباراتي کوتاه تعريف شده اند .
کتاب مقاليد علم الهيئه (يعني کليدهاي دانش ستاره شناسي) نخستين کتابي است که دربارهٔ مثلثات کروي و مستقل از علم نجوم نوشته شده است . نام اين اثر نشان مي دهد که بيروني ، مثلثات کروي را کليد فهم ستاره شناسي مي دانست .
کتاب راشيکات الهند بيروني کتابي است کوچک که دربارهٔ نسبت و تناسبت نوشته شده و در تاريخ رياضي بسيار اهميت دارد . بيروني در اين کتاب ، آنچه را که دربارهٔ نسبت و تناسب در رياضيات هندي مي دانست ، با آنچه در اين باره از رياضيات يوناني به دست او رسيده بود ، تلفيق کرد و چنين کاري تا پيش از آن سابقه نداشت .
بيروني چند روش براي تصوير نقاط متعلق به سطح کره بر يک صفحه اختراع کرده است . محاسبهٔ تقريبي وتر يک درجه و مقايسهٔ نتيجه محاسبات خود با محاسبات بطلميوس در اين مورد از ديگر تلاشهاي ارزشمند ابوريجان محسوب مي شود .
مقدار تقريبي نسبت قطر دايره به محيط آن (n ۱ ) را دانشمند ما با روشي جديد به دست آورد و اندازهٔ تقريبي ضلع نُه ضلعي منتظم محاطي را به وسيلهٔ حل معادله ۳x = x۳ + محاسبه کرد . بيروني نه تنها رياضيات نظري و کاربردي يوناني و هندي را به خوبي مي دانست ، بلکه مباحث مطرح شده در اين زمينه را تحليل و نقد مي کرد . او تعدادي از آثار رياضي و نجوم هنديان را به عربي برگرداند و بعضي از آثار مهم رياضي يونان را به سانسکريت ترجمه کرد .
بيروني به طالع بيني و پيشگويي بر اساس وضعيت ستارگان و صور فلکي ، که به آن علم احکام نجوم مي گفتند ، هيچ اعتقادي نداشت ؛ هر چند که اين فن را به کمال مي دانست و در دربار محمود غزنوي نيز از اين راه روزگار مي گذراند .
بيروني در کتاب تحقيق مالهنه که اثري است فوق العاده نفيس و بي مانند در عصر خويش (و دقيق ترين و جامع ترين متني محسوب مي شود که تا آن روز دربارهٔ فرهنگ ، علم ، فلسفه ، اسطوره ، خرافه ، مردم شناسي ، جامعه شناسي ، دين شناسي تطبيقي ، آداب و رسوم ، ويژگيهاي جغرافيايي ، تاريخ و … کشور هندوستان نوشته شده) نظريهٔ بسيار پيشرفته اي دربارهٔ علل پيدايش سرزمين هند از ديدگاه زمين شناسي ارائه مي دهد .
اين محقق بزرگ در کتاب المجاهر في معرفه الجواهر که دربارهٔ شناخت گوهرها (سنگهاي قيمتي) و فلزات نوشته شده است ، علاوه بر معرفي حدود ۳۰۰ نوع کاني و سنگ و بيان آراء حکماي ايراني ، يوناني و … در اين باب ، آزمايشهاي خود را دربارهٔ خواص الماس ، زمرد و … شرح مي دهد .
کتاب الصيدنه في الطب ابوريحان که فرهنگنامهٔ بسيار ارزشمندي در باب داروشناسي است ، فهرستي از داروهاي گياهي ، جانوري ، و کاني آن روزگار را شامل مي شود و از معتبرترين کتب مرجع طب سنتي ما به شمار مي آيد . اين شاهکار کم نظير ، ما را به سنت قديمي داروشناسي ايراني آشنا مي کند . بيروني در تنظيم اين اثر ، علاوه بر بررسي کليهٔ کتب داروشناسي ايراني ، از منابع بابلي ، يوناني ، سرياني ، هندي و عربي نيز استفاده کرده است . در اينجا بايد يادآوري کرد که ابوريحان علاوه بر زبان فارسي که زبان مادري او بود ، زبان عربي سانسکريت و سرياني را به کمال مي دانست و با زبان يوناني و عبري نيز آشنايي داشت . کتاب عظيم و بي بديل آثار الباقيه عن القرون الخاليه را بيروني در باب گاهشماري نوشت و در اين اثر ، تقديم اقوام و پيرامون اديان و مسلک گوناگون را بررسي و با يکديگر مقايسه کرد و مبدأ تواريخ مختلف ، روشهاي تبديل تواريخ به يکديگر و ايام و شيوه هاي روزه داري ، جشن و سوگواري معتقدان به اديان و آيينهاي متنوع را توضيح داد . در اين کتاب ، اسامي پيامبران از آدم تا خاتم ، فهرستي از وقايع زندگي پيامبر اسلام (ص) به ترتيب زمان ، نامهاي پادشاهان ، دودمانهاي شاهي ايران ، مصر ، بابل و روم و تواريخ مربوط به هر يک و … و به شکل جداول بسيار دقيق تنظيم شده است .

شنوايي که فرآيند بسيار پيچيده اي است، به هماهنگي بخش هاي مختلفي از گوش و دستگاه عصبي نياز دارد. گوش ما از ۵ بخش اصلي تشکيل شده که عبارتند از: گوش بيرو ...

تولد: سوم ذيحجه سال 362 ه .ق در بيرون خوارزم فوت : : جمعه دوم رجب 442 هجري فقيه ابوالحسن علي گويد : ((‌ آنگاه كه نفس در سينه او به شماره افتاده بود بر ...

ابوريحان محمد بن احمد بيروني از دانشمندان بزرگ ايران در علوم حکمت و اختر شناسي و رياضيات و تاريخ و جغرافيا مقام شامخ داشت، در سال ۳۲۶ هچري قمري در حوا ...

آغاز كيمياگري اسلامي با اسامي مرداني همراه است كه احتمالا خود كيمياگر نبوده‌اند، اما با گذشت زمان و فرارسيدن قرن دهم ميلادي ، كيمياگران شهيري از ميان ...

آغاز كيمياگري اسلامي با اسامي مرداني همراه است كه احتمالا خود كيمياگر نبوده‌اند، اما با گذشت زمان و فرارسيدن قرن دهم ميلادي ، كيمياگران شهيري از ميان ...

آغاز کيمياگري اسلامي با اسامي مرداني همراه است که احتمالا خود کيمياگر نبودهاند، اما با گذشت زمان و فرارسيدن قرن دهم ميلادي ، کيمياگران شهيري از ميان آ ...

در آغاز قرن بيستم در سطح جهاني به عنوان بزرگترين رياضيدان نسل خود شناخته شد. در سال ۱۸۷۹ دوران دانشگاهي خود را در کان آغاز کرد، و تنها دو سال بعد به ا ...

«‬غياث الدين‭ ‬ابوالفتح‭ ‬عمربن‭ ‬ابراهيم‭ ‬خيام‭ ‬نيشابوري‮»‬‭ ‬نه‭ ‬تنها‭ ‬در‭ ‬ميان‭ ‬ايرانيان‭ ‬و‭ ‬فارسي‮ ‬زبانان‭ ‬بلكه‭ ‬نزد‭ ‬جهانيان‭ ‬چهره ا ...

دانلود نسخه PDF - ابوريحان بيروني