up
Search      menu
مذهب و عرفان :: مقاله آيه مباهله PDF
QR code - آيه مباهله

آيه مباهله

مباهله و اثبات حقايقي درباره اهل بيت (ع)

همواره در برابر مسائل ديني دو گروه صف آرايي مي کنند؛ گروهي از آن حمايت کرده و درصدد اثبات آن هستند و گروهي با آن مخالفت کرده و براي ابطال آن تلاش مي کنند. در نتيجه ميان اين دو دسته بحث و گفت وگو صورت مي گيرد. مدعي حق، براي اثبات رأي خود از استدلال منطقي که راهي استوار و تضمين شده است استفاده مي کند، اما گاهي طرف مقابل او آن چنان لجوج و متعصب است که وي را وادار مي کند از راهي ديگر استفاده کند. يکي از روش هايي که در اين مواقع مدعي حق مي تواند از آن استفاده نمايد تا طرف مقابل راهي جز پذيرش حق نداشته باشد، مباهله است.
پيامبر(ص) نيز در گفت وگوهاي خود با افراد لجوج و متعصب از اين شيوه استفاده مي کرد. مهم ترين مباهله حضرت، با مسيحيان نجران صورت گرفت که در يکي از آيه هاي قرآن به اين ماجرا اشاره شده و آن آيه به نام «آيه مباهله» معروف است. مهم ترين مبحث مطرح شده ذيل اين آيه شريفه آن است که اين آيه به طور گويا به چهار فضيلت اهل بيت عليهم السلام اشاره دارد. دراين مقاله نويسنده سعي کرده به ذکر و بيان مختصري پيرامون هر يک از اين فضايل بپردازد که اينک با هم آن را از نظر مي گذرانيم.
«مباهله» در لغت از ريشه «بهل» به معناي التماس کردن در دعاست. (حسن مصطفوي، التحقيق في کلمات القرآن الکريم، ج ۱، ص ۳۷۵) و در اصطلاح عبارت است از اين که افرادي که درباره يک مسئله مذهبي اختلاف دارند (به گونه اي که گروهي از آن ها مدعي حق و گروه ديگر آن ها را تکذيب مي کنند) در يک جا جمع شوند و به درگاه خدا تضرع کنند و از او بخواهند که دروغگو را رسوا سازد و مجازات کند. (ناصر مکارم شيرازي و همکاران، تفسير نمونه، ج ۲، ص ۵۷۸).
آيه مباهله و شأن نزول آن
خداوند در سوره آل عمران، آيه ۶۱ مي فرمايد: «هرگاه بعداز علم و دانشي که (درباره مسيح) به تو رسيده (باز) کساني با توبه محاجه و ستيز برخيزند، به آنها بگو: «بياييد ما فرزندان خود را، ما از نفوس خود دعوت کنيم، شما هم از نفوس خود، آن گاه مباهله کنيم و لعنت خدا را بر دروغگويان قرار دهيم.»
درباره شأن نزول اين آيه آمده است که مسيحيان نجران براي شرفيابي حضور رسول خدا(ص) به سمت مدينه حرکت کردند. وقتي به خدمت ايشان رسيدند، ميان آن ها و حضرت درباره الوهيت حضرت عيسي بحث در گرفت. خداوند آيه ۵۹، سوره آل عمران را فرستاد: «در واقع مثل عيسي نزد خدا، همچون مثل ]خلقت[ آدم است که او را از خاک آفريد، سپس به او گفت: «باش، پس وجود يافت». و نيز آيه مباهله را که فرمود: «فمن حاجک فيه من بعد ما جاءک من العلم...» پيامبر(ص) به آن ها فرمودند: همان طور که حضرت آدم پدر نداشت ولي مخلوق خدا بود، حضرت عيسي نيز پدر نداشت و مخلوق است. مسيحيان نفي الوهيت از حضرت مسيح را نپذيرفتند. حضرت براساس وحي، آن ها را به مباهله دعوت کردند آن ها هم پذيرفتند.
صبح روز بعد به طرف رسول خدا(ص) روانه شدند. ديدند که پيامبر تنها علي، فاطمه، حسن وحسين(ع) را براي مباهله آورده اند. نصارا از افراد حاضر پرسيدند: اينان چه کساني هستند؟ گفتند: آنها پسر عم و وصي و داماد و دخترش فاطمه(س) و حسن و حسين(ع) هستند. نصارا زماني که ديدند حضرت با نزديکانش به مباهله آمده است، سخت دچار وحشت شدند. زيرا آنها مي دانستند هيچ کس عليه نزديکان خود اقدامي نمي کند مگر اين که يقين داشته باشد خطري در بين نيست و او در ادعاي خود صادق است. مسيحيان به حضرت گفتند: ما حاضريم تو را راضي کنيم، ما را از مباهله معاف بدار. حضرت با آنها به جزيه مصالحه کردند و نصارا برگشتند. (علي بن ابراهيم قمي، تفسير قمي، ج۱، ص۱۰۴)
همان گونه که پيشتر از اين اشاره کرديم، در اين آيه چهار فضيلت از اهل بيت(ع) مطرح شده که پيرامون هريک از اين فضايل به اختصار توضيح مي دهيم:
۱) دعوت به مباهله، دليلي روشن بر حقانيت پيامبر(ص)
مسئله مباهله در آيه مذکور قطعا از ايمان و درستي ادعاي پيامبر حکايت مي کند؛ زيرا اگر مدعي حق مباهله کند و دعاي او به اجابت نرسد، نتيجه اي جز رسوايي در پي نخواهدداشت. مسلما هيچ انسان فهميده اي جز با يقين به درستي ادعاي خود، در اين ميدان خطرناک پانمي گذارد. دعوت پيامبر به مباهله نه تنها يکي از نشانه هاي درستي دعوت و ايمان قاطع اوست، بلکه به نوبه خود حقانيت دين اسلام را نيز اثبات مي کند. زيرا پيامبر مبلغ آيين اسلام است. وقتي اثبات مي شود سخنان او برحق است، درحقيقت حقانيت دين اسلام ثابت شده است.
حال ممکن است اين سؤال مطرح شود که اگر رسول خدا به ادعاي خويش کاملا ايمان داشت و چنان چه دعا مي کرد قطعا به اجابت مي رسيد، پس چرا زنان و فرزندان را به همراه خود آورده بود؟ بنا به نظر علامه طباطبايي(ره) دعوت زنان و فرزندان دلالت مي کند که دعوت کننده به مباهله به درستي ادعاي خود اطمينان دارد؛ زيرا خداي تعالي، محبت به زن و فرزند و شفقت بر آنها را در دل هرکسي قرار داده است. به طوري که هر انساني حاضر است با مايه گذاشتن از جان خود آنها را از خطر حفظ کند، ولي حاضر نيست براي حفظ جان خود آنها را به خطر بيندازد. وقتي کسي زن و بچه خود را، با همه محبتي که نسبت به آنها دارند، درمعرض نفرين قرار مي دهد، طرف مقابل نتيجه مي گيرد که در درستي و حق بودن اعتقاد خود ايمان کامل دارد و اين که در آيه، زنان، فرزندان و انفس را با يک لفظ به شکل دسته جمعي ذکر نکرده، خود دليل ديگري است بر اين که پيشنهادکننده سخت به دعوت خود ايمان دارد. (الميزان في تفسير القرآن، ج۳، ص۲۴۴)
درحقيقت درمباهله پيامبر با مسيحيان نجران موارد متعددي وجود دارد که درمجموع، نشان دهنده نهايت اعتماد و خاطر جمعي حضرت به حق است. اول اين که خود حضرت به مسيحيان پيشنهاد مباهله مي دهد. دوم آن که حضرت خاندان خود را با همه علاقه اي که به آنها دارد، درمعرض خطر قرارمي دهد. سوم آن که در آيه فرزندان و زنان و انفس را به شکل دسته جمعي با يک لفظ ذکر نمي کند، بلکه يکي يکي مي شمرد.
به همين دليل است که وقتي مسيحيان براي مباهله آمدند و صحنه اي که حاکي از نهايت ايمان حضرت به ادعاي خود بود، مشاهده کردند، سخت به وحشت افتادند. اين جا بود که اسقف نجران به پيروان خود گفت: «اين گروه نصارا! من به يقين چهره هايي مي بينم که اگر از خدا درخواست کنند کوهي را از جاي بکند، مي کند. مبادا مباهله کنيد که هلاک مي شويد و تا روز قيامت حتي يک نفر نصراني روي زمين باقي نمي ماند. (هاشم حسيني بحراني، البرهان في تفسير القرآن، ج۱، ص۶۳۸)
لازم به ذکر است که مسئله مباهله اختصاص به شخص رسول خدا و در خصوص ماجراي نصاراي نجران ندارد. چرا که مباهله از معجزات باقيه اسلام و قرآن است. هر فرد با ايمان مي تواند در راه اثبات هر حقيقتي از حقايق ثابت دين در برابر خصم خويش از اين سلاح استفاده نمايد و از اين طريق مي توان حقانيت ادعاهاي آيين اسلام و ثبوت هويت معجزه را براي دانشمندان اديان و مذاهب ديگر روشن کرد. ائمه ( ع) هم نه تنها اين عمل را مشروع دانسته اند، بلکه به آن سفارش کرده و درباره انجام آن دستوراتي داده اند. حتي درباره مباهله و قاطعيت آن نمونه هايي در طول تاريخ اسلام و تشيع و اديان ديگر نيز واقع شده است. (ترجمه الميزان ترجمه محمدباقر موسوي همداني، ج ۳، ص ۳۷۱، ۳۷۰)
۲) شرکت در مباهله، افتخار ويژه اهل بيت(ع)
بيشتر مفسران و محدثان شيعه و حتي اهل تسنن تصريح کرده اند که آيه مباهله در حق اهل بيت پيامبر(ص) نازل شده است و پيامبر تنها، فرزندانش حسن و حسين(ع) دخترش فاطمه (س) و دامادش حضرت علي(ع) را به همراه خود به ميعادگاه بردند. با توجه به روايات وارد شده و اهميت موضوع مباهله ناگفته پيداست که حضور اهل بيت در ميدان مباهله، سند زنده اي بر عظمت و فضيلت آن هاست.
از امام رضا(ع) روايت شده که مراد از «ابناءنا» در آيه مباهله، حسن و حسين(ع) و منظور از «نساءنا» فاطمه(س) و منظور از «انفسنا» اميرالمؤمنين(ع) است، اين، خصوصيت و امتيازي است که احدي از امت بر آن ها مقدم نيست و فضيلتي است که احدي از بشر در اين فضيلت و شرف به آنها نمي رسد و کسي از مردم در آن فضيلت از آن ها سبقت نمي گيرد. (محمد بن بابويه قمي، عيون اخبار الرضا(ع)، ج ۱، ص ۸۱ ،۸۰)
زمخشري از بزرگان اهل تسنن نيز معتقد است که آيه مباهله قوي ترين دليل بر اثبات فضيلت اهل بيت(ع) است. (محمود بن عمر زمخشري، تفسير الکشاف، ج ۱، ص ۳۷۰)
۳) آيه مباهله، نشان دهنده نهايت قرابت اميرالمؤمنين(ع) به پيامبر(ص)
در روايات تصريح شده است که حضرت علي(ع) در اين آيه به عنوان جان پيامبر معرفي شده است. اين امر به شکل واضح گواه بر فضيلت اميرالمؤمنين است. چرا که وقتي انسان از کسي به عنوان جان خود ياد مي کند، نشان دهنده نهايت عشق و محبت او به طرف مقابل و قرابت آن دو به يکديگر است. هم چنين خداوند از تنها کسي که در کتاب خويش به عنوان جان پيامبر ياد کرده، اميرالمؤمنين است. اين نشان مي دهد که اين فضيلت مخصوص ايشان است.
حضرت علي(ع) نه تنها در کلام خدا به عنوان جان پيامبر(ص) معرفي شده،بلکه در کلام پيامبر(ص) نيز با اين عنوان ياد شده است. نظير زماني که حضرت درباره قبيله بني وليعه فرمودند: «بني وليعه دست از خلاف کاريش بردارد و اگرنه مردي را که چون نفس من است، براي سرکوبي آن ها مي فرستم. و منظورش علي بن ابي طالب(ع) بود.» (محمد بن بابويه قمي، عيون اخبارالرضا(ع)، ج ۱، ص ۲۱۰)
دلالت «انفسنا بر حضرت علي(ع) آن چنان واضح است که نه تنها بزرگان شيعه، حتي بزرگان اهل تسنن نيز در کتب معتبرخويش به اين فضيلت حضرت علي(ع) اشاره کرده اند. در اين جا براي نمونه حديثي را ذکر مي کنيم که نه تنها در منابع شيعه، بلکه در منابع اهل سنت نظير صحيح مسلم نيز آمده است.
عامر بن سعد بن ابي وقاص از پدرش سعد روايت کرده که گفت: معاويه به سعد دستور داده بود که به حضرت علي(ع) ناسزا بگويد و او امتناع مي ورزيد. روزي معاويه از اوپرسيد: چه چيز تو را از دشنام دادن به حضرت علي(ع) باز مي دارد؟ گفت: من تا زماني که از رسول خدا(ص) سه تا جمله را به ياد دارم، به حضرت علي(ع) دشنام نخواهم داد. سه تا کلمه است که اگر يکي از آن ها را درباره من گفته بود از هر نعمت محبوب تر مي داشتم. يکي از مواردي که سعد در اين روايت ذکر کرده اين است که: وقتي آيه مباهله نازل شد، پيامبر تنها علي، فاطمه، حسن و حسين عليهم السلام را دعوت نمودند، آن گاه فرمودند: «بار الها! اينان اهل بيت من هستند.» (هاشم حسين بحراني، البرهان في تفسير القرآن، ج ۱، ص ۶۳۲، ۶۳۱؛ ناصر مکارم شيرازي و همکاران، تفسير نمونه، ج ۲، ص ۵۸۵)
۴) آيه مباهله، سند معتبر بر انتساب حسنين(ع) به پيامبر(ص)
فضيلت ديگر اهل بيت که اين آيه به آن اشاره دارد اين است که امام حسن و امام حسين(ع) به عنوان فرزندان پيامبر(ص) معرفي شده اند. در حقيقت اين آيه بر پندار باطل کساني که ادامه نسل را تنها از طريق فرزند پسر مي دانند و يا اين که تنها فرزندان پسر را فرزندان خود مي دانند، خط بطلان مي کشد. نظير زماني که خداوند حضرت زهرا(س) را به رسول خدا(ص) عنايت فرمود، عاص بن وائل حضرت را مقطوع النسل خواند و خداوند سوره کوثر را نازل کرد و اين طرز تفکر را به شدت درهم کوبيد.
در روايتي از موسي بن جعفر(ع) نقل شده که فردي به ايشان گفت: چگونه مي گوئيد ما ذريه رسول خدائيم، درحالي که ايشان پسري نداشتند و نسل هر انساني فقط از طريق فرزند پسر باقي مي ماند، حال آن که شما فرزند دختريد؟ حضرت در جواب او به آياتي از قرآن استناد مي ورزند که يکي از آن ها آيه مباهله است. ايشان مي فرمايند: تأويل کلام خداي تعالي از «ابناءنا» در اين آيه امام حسن و امام حسين(ع) است (محمدبن بابويه قمي، عيون اخبارالرضا(ع)، ج ۱، ص ۸۱، ۸۰) يعني با وجود اين که حسنين فرزندان دختر رسول خدا(ص) بودند ولي در آيه به عنوان فرزندان خود حضرت معرفي شده اند و اين انتساب حتي شامل فرزندان امام حسين که امامان معصوم هستند، شده است.
با تطبيق روايات مذکور بر ظاهر آيه، اين سؤال مطرح مي شود که چگونه ممکن است منظور از «ابناءنا» امام حسن و امام حسين(ع) باشد، حال آن که آن ها دو نفر هستند و «أبناء« جمع است و جمع حداقل سه نفر اطلاق مي گردد؟ و چگونه ممکن است «نساءنا» که جمع است تنها بر حضرت زهرا(ع) اطلاق گردد؟ و اگر مراد از «أنفسنا» حضرت علي(ع) است، چرا به صورت جمع به کار رفته است؟
در پاسخ به اين سؤال ابتدا بايد بگوئيم از جمله قرائني که آيات قرآن را تفسير مي کند، روايات معتبر است. احاديث معتبر بسياري که در منابع شيعه و سني درباره اين آيه وجود دارد (که برخي از آنها ذکر شد) به خوبي روشن مي کند که پيامبر(ص) براي مباهله، کسي جز علي، فاطمه، حسن و حسين(ع) را همراه خود نبرد. علاوه بر اين در آيات قرآن در موارد متعددي عبارت به صورت صيغه جمع آمده است ولي تنها بر يک نفر دلالت مي کند. مثلا شخص واحدي گفته بود خدا فقير و من توانگرم، خداوند در سوره آل عمران، آيه ۱۸ به صورت دسته جمعي فرمود: «لقد سمع الله قول الذين قالوا ان الله فقير و نحن أغنياء؛ خداوند گفتار کساني را که مي گفتند: خدا فقير و ما بي نيازيم (و لذا از ما مطالبه زکات مي کند) شنيد» (ناصر مکارم شيرازي و همکاران، تفسير نمونه، ج ۲، ص ۵۸۷)
● نتيجه گيري
مباهله پيامبر(ص) با مسيحيان نجران نتايج مهمي را در پي داشت. اول آن که برتري دين اسلام بر ساير اديان از جمله مسيحيت ثابت شد. دوم اين که بر همگان آشکار شد که مسيحيان نجران نسبت به حقانيت آئين خويش اطمينان و اعتقاد راسخ ندارند. در غير اين صورت، از حضرت نمي خواستند که آن ها را از مباهله معاف دارد. سوم آن که در اين ماجرا برتري اهل بيت(ع) بر ساير افراد آشکار شد و پيامبر(ص) در آن موقعيت حساس که آبروي اسلام در خطر بود، تنها آن ها را با خود به ميدان مباهله بردند. چهارم اين که آيه مباهله بيانگر نهايت قرابت اميرالمؤمنين(ع) به پيامبر(ص) است؛ زيرا علاوه بر اين که آن حضرت همراه با ساير نزديکان رسول خدا به مباهله دعوت شده است، در آيه مباهله به عنوان جان پيامبر(ص) نيز معرفي شده است. پنجم آن که آيه مباهله سند معتبري است بر اين که امام حسن و امام حسين(ع) فرزندان رسول گرامي اسلام هستند. زيرا آن ها در اين آيه به عنوان فرزندان حضرت معرفي شده اند.

دشمنان اسلام از روشي بهره مي گيرند که حقيقت اسلام را پنهان نمايند و يا از صحنه بيرون رانند. جنگ هاي نظامي و حذف فيزيکي پيامبر(ص) و مؤمنان و جنگ هاي نر ...

سخن گفتن از شخصيتي که داراي عظمتي ويژه و پرورشي نمونه و حضوري همه جانبه در تمام جهات انسانيت است، عشق و عجز را به همراه خود مي آورد. زنان مطرح در قرآن ...

با نماز بيني شيطان را به خاک بماليد در اهميت و ارزش نماز سخن زياد گفته شده به طوري که در روايات از بزرگان ديني داريم که فرمودند نخستين چيزي که بنده بر ...

استخاره به معناي طلب خيز از خداوند است، و چون مؤمنين در مواردي خيرو صلاح كار خود را نمي دانند، به استخاره متوسل مي شوند. جايگاه استخاره در قرآن و احاد ...

دعا محبوب ترين اعمال نزد خداوند، برترين عبادت، علت روشنايي آسمان ها و زمين، كليد تمام رحمت ها و... است. ما معمولا در حوائج فردي خويش بر دعا اصرار مي و ...

1) تفسير آيات: «انّا زَيَّنا السَّماء الدُّنياء بِزينه الکَواکِب[i]» ما آسمان پائين را با ستارگان تزئين کرديم. در اين آيه مي گويد «آسمان پائين را با ک ...

دانلود نسخه PDF - آيه مباهله