up
Search      menu
مذهب و عرفان :: مقاله آيات قرآني درباره دنيا PDF
QR code - آيات قرآني درباره دنيا

آيات قرآني درباره دنيا

دنياگرايي و دنياگريزي از ديدگاه قرآن

اشاره:
آيات قرآن كريم و احاديث پيشوايان معصوم، از يك سو به نكوهش دنيا پرداخته و از ديگرسو نظام عالم را به حق دانسته و گاه بر بهره گيري از آن تاكيد ورزيده اند . نويسنده در اين نوشتار در پي آن است كه نگاهي گذرا به اين موضوع بياندازد و دنياي مذموم و نكوهيده را از دنياي ممدوح و ستوده بازشناسد .واژه «دنيا» مؤنث ادني است . اگر اصل آن را «دنائت » بگيريم، به معناي پست تر، و اگر اصل آن را «دنو» بدانيم، به معناي نزديك تر است . اين كلمه هميشه وصف است، خواه موصوفش در كلام باشد مانند «الحيوة الدنيا» يا نباشد مانند «لهم في الدنيا خزي » . اين واژه يكصد و پانزده بار در قرآن مجيد تكرار شده است و در همه موارد صفت زندگي كنوني است، مگر در چهار جا كه در يك مورد به عنوان صفت عدوه (حاشيه و كنار بيابان) (۱) و در سه مورد ديگر (۲) صفت آسمان قرار گرفته است .
سرزنش دنيا و حقانيت موجودات مادي
قرآن كريم در آيات فراواني دنيا را به شدت سرزنش كرده و از آن به عنوان يك زندگاني فاني و ناپايدار ياد كرده است . (۳) در عين حال، اين كتاب الهي، آسمان و زمين و كوه و دريا و صحرا و نبات و حيوان و انسان را با همه نظام ها و حركت هايي كه دارند باطل نمي شمارد، بلكه برعكس، اين نظام را نظام راستين و حق مي داند . (۴) از همين رو خداي متعال به موجودات و مخلوقات عالم از جماد و نبات و حيوان گرفته تا خورشيد و ماه و شب و روز (۵) سوگند ياد مي كند و اين نشان دهنده ارزش و اعتباري است كه خدا براي آنها قايل است . اساسا بدبيني به آفرينش و نظام هستي با هسته مركزي اسلام كه توحيد است، سازگار نيست . اين گونه نظريه ها يا بر ماترياليسم و انكار مبدا حكيم مبتني است و يا براساس اعتقاد به ثنويت است . اما در ديني كه براساس توحيد و اعتقاد به خداي دانا و توانا و حكيم بنا شده است جايي براي اين افكار باقي نمي ماند . آنچه به عنوان فنا و زوال دنيا و تشبيه آن به گياهي كه در اثر باران از زمين سر مي زند و رشد مي كند و سپس زرد و خشك مي گردد و تدريجا از بين مي رود در قرآن آمده، در حقيقت براي بالا بردن ارزش انسان است، كه نبايد منتهاي آرزوي خود را امور مادي قرار دهد و هرگز نمي خواهد كه دنيا را در ذات خودش شر و زشت معرفي كند . (۶)
بررسي و نقد آراء و تفاسير مختلف درباره دنيا
برخي معتقدند كه عالم دنيا بالذات عالم شر و فساد و تباهي است . اينها به تمام دنيا با نظر بدبيني نگاه مي كنند و راه حلي هم براي سعادت بشر و نجات او از بدبختي ندارند مگر احيانا پوچ گرايي و در نهايت خودكشي . اين قول مستلزم هدفمند نبودن جهان هستي است و اثبات وجود آفريننده اي حكيم در راس هرم هستي كه مورد اعتقاد اديان توحيدي است، چنين چيزي را رد مي كند . «الذي احسن كل شي ء خلقه (۷) ; او همان كسي است كه هر چه را آفريد نيكو آفريد .» برخي ديگر بر اين باورند كه خود دنيا بد نيست وگرنه خدا آن را نمي آفريد، ولي علاقه و محبت به آن بد است . اين تفسير خيلي شايع است و مطابق آن سعادت بشر در مبارزه با اين علايق و اميال و زدودن ريشه آنها است . در نقد اين ديدگاه مي توان گفت كه اولا: اين علايق و اميال فطري كه در روح انسان است، از آن جهت كه فطري است و روان شناسي جديد هم آن را تاييد مي كند، قابل ريشه كن كردن نيست و حداكثر اين است كه در اثر رياضت ها پس رانده شده و به ضمير ناخودآگاه مي رود ولي بعدا به صورت خطرناكي از مجراي ديگري ظهور و بروز مي كند و باعث بيماري هاي روحي و عصبي مي شود . (۸) ثانيا: قرآن كريم همين محبت ها را به عنوان نشان هاي حكمت پروردگار ذكر مي كند . مثلا در سوره روم در كنار ذكر خلقت بشر و خواب و بعضي چيزهاي ديگر به عنوان نشانه هاي تدبير خداوند، مي فرمايد: و من آياته ان خلق لكم من انفسكم ازواجا لتسكنوا اليها و جعل بينكم مودة و رحمة ان في ذلك لآيات لقوم يتفكرون (۹) يكي از نشانه هاي پروردگار اين است كه همسراني از جنس خودتان براي شما آفريد تا در كنار آنها آرام گيريد و در ميانتان دوستي و مهرباني به وجود آورد، و در اين حقيقت نشانه ها از تدبير و حكمت پروردگار است براي آنها كه مي انديشند . علاقه به دنيا مظاهر فراواني دارد مانند علاقه به فرزند، علاقه به پدر و مادر، علاقه به همسر، علاقه به مال و ثروت، علاقه به احترام و محبوبيت . اگر اين علايق نبود، نه نسل ادامه پيدامي كرد، نه زندگي و تمدن پيش مي رفت و نه حركت و جنبشي بود; بلكه بشري در روي زمين باقي نمي ماند . از همين رو است كه در آيه فوق دوست داشتن همسر را يكي از نشانه هاي حكمت پروردگار ذكر مي كند .
منطق اسلام
آن چيزي كه از آيات و روايات استفاده مي شود اين نيست كه اساسا علاقه و محبت به كائنات بد است، و راه چاره هم اين نيست كه علايق و محبت ها را بايد سركوب كرد; بلكه آنچه از نظر اسلام زشت است وابستگي و دلبستگي (۱۰) و راضي شدن و قانع شدن به دنياست (۱۱) و فرق است ميان علاقه به مال و فرزند و ساير شئون زندگي، كه در ديدگاه دوم مورد نكوهش قرار گرفت، با قانع بودن و رضايت دادن و غايت آمال قرار دادن اينها كه اسلام آن را مردود مي شمارد .
آيات قرآني درباره دنيا دو دسته است:
دسته اول آياتي است كه تكيه بر تغيير و ناپايداري اين جهان دارد، در اين گونه آيات، واقعيت متغير و ناپايدار ماديات، آن چنان كه هست، ارائه مي شود، مثلا گياهي را مثل مي آورد كه از زمين مي رويد، ابتدا سبز و خرم است اما پس از چندي به زردي مي گرايد، خشك مي شود، باد حوادث آن را خرد مي كند و در فضا پراكنده مي سازد; آن گاه مي فرمايد اين است مثل زندگي دنيا . (۱۲) اين دسته از آيات زمينه است براي اين كه ماديات را از صورت معبودها و كمال مطلوب ها خارج سازد . در كنار اين آيات و بلكه در ضمن اين آيات فورا اين نكته گوشزد مي شود كه ولي، اي انسان، جهاني ديگر پايدار و دايمي هست . زنهار كه هستي را منحصر در همين امور گذرا بپنداري! دسته دوم آياتي است كه صريحا مي گويد: آنچه قرآن آن را مذموم مي شمارد «دلبستگي و وابستگي » ، «قانع بودن » و «رضايت دان » به امور مادي است، اين آيات است كه جوهر منطق اسلام را درباره دنيا روشن مي كند . براي مثال، قرآن كريم اهل دنيا را اين گونه توصيف مي كند: ان الذين لا يرجون لقاءنا و رضوا بالحياة الدنيا و اطمانوا بها و الذين هم عن آياتنا غافلون (۱۳) كساني كه اميدوار به ملاقات ما نيستند و به زندگي دنيا رضايت داده و به آن آرام گرفته اند و آنان كه از آيات ما غافل هستند . در اين آيه آنچه مذموم شمرده شده است: «اميد به زندگي ديگر نداشتن » و به ماديات «رضايت دادن » و قانع شدن و «آرام گرفتن » است . و اينك به نمونه هايي ديگر از اين آيات توجه مي كنيم: فاعرض عن من تولي عن ذكرنا و لم يرد الا الحياة الدنيا ذلك مبلغهم من العلم . (۱۴) از آنان كه از ياد ما رو گردانده و جز دنيا هدف و مقصدي ندارند روي برگردان . اين آخرين حد دانش آنهاست . باز هم سخن درباره افرادي است كه جز دنيا هدف مطلوبي ندارند و سطح فكرشان از ماديات بالاتر نيست . و فرحوا بالحياة الدنيا و ما الحياة الدنيا في الآخرة الا متاع (۱۵) آنان به زندگي دنيا «شادمان و دلخوش » شده اند، در صورتي كه زندگي دنيا در مقايسه با آخرت جز بهره اي [ناچيز] نيست . كوتاه سخن اين كه، بين علاقه به مال و فرزند و ساير شئون زندگي مادي و قانع بودن و رضايت دادن و غايت آمال قرار دادن اينها تفاوت است . و راه چاره سركوب كردن و نابود ساختن علايق طبيعي و اميال فطري نيست، بلكه راه حل واقعي آزاد كردن و به كار انداختن يك سلسله علايق ديگري است كه پس از علايق جسمي پيدا مي شوند و نياز به تحرك و بيدار كردن دارند . به عبارت ديگر هدف اسلام، محدود كردن و كم كردن نيروهاي محسوسي كه در متن خلقت به دست حكمت پرودگار آفريده شده، نيست بلكه هدف، آزاد كردن يك سلسله نيروهاي معنوي است كه در غريزه و فطرت قرار دارند و چون عالي ترند و از مقام عالي انسان سرچشمه مي گيرند، ديرتر بيدار مي شوند و لذا به تحرك و احياء نياز دارند .
ريشه اين منطق در جهان بيني اسلامي
منشا اين منطق اسلام درباره دنيا نوع نگرشي است كه درباره انسان و جهان دارد . متون اسلامي، جهان را منحصر در حيات زودگذر و ناپايدار مادي نمي دانند و با اعتراف به عظمت اين دنيا پيوسته حيات ديگري را كه بسي عظيم تر است گوشزد مي كنند . بنابراين انسان از ديدگاه اسلام با اين كه از ميوه هاي درخت همين دنياست، ولي دامنه وجود و حياتش تا ماوراي دنيا هم گسترده شده است . قهرا اين انسان با اين اهميتش نبايد هدف نهايي خود را دنيا و ماديات قرار دهد و خود را به دنيا بفروشد . (۱۶) حضرت علي، عليه السلام، مي فرمايد: «و لبئس المتجر ان تري الدنيا لنفسك ثمنا (۱۷) ; بد معامله اي است كه خود را به دنيا بفروشي .» گذشته از اينها اخلاق و تربيت اسلامي نيز ايجاب مي كند كه از اهميت دادن به ماديات كاسته شود، البته اين قسمت را ساير مكاتب تربيتي هم قبول دارند كه براي تربيت اجتماعي بشر و آمادگي او براي يك زندگي اجتماعي سالم بايد كاري كرد كه افراد هدف و ايده آل معنوي داشته باشند و به ماديات حرص نورزند . چرا كه آتش حرص و طمع موجب ويراني اجتماع هم مي گردد . خلاصه اينكه همان گونه كه اصل توحيد اجازه نمي دهد كه ما با چشم بدبيني به دنيا و جهان محسوس نگاه كنيم اصل معاد و اخلاق اسلامي نيز ايجاب مي كند كه هدف اعلي و غايت آمال انسان بالاتر از دنيا و ماديات باشد . (۱۸)
پي نوشتها:
۱) سوره انفال، آيه ۴۲ .
۲) سوره صافات، آيه ۶; سوره فصلت، آيه ۱۲، و سوره ملك، آيه ۵ .
۳) سوره كهف، آيه ۴۶ .
۴) سوره ص، آيه ۲۷ و سوره ابراهيم آيه ۱۹ .
۵) سوره تين، آيات ۱ تا ۳; سوره عاديات، آيات ۱ و ۲; سوره شمس، آيات ۱ و ۲ و سوره ليل، آيات ۱ و ۲ .
۶) مرتضي مطهري، بيست گفتار، ص ۲۴۰ .
۷) سوره سجده، آيه ۷ .
۸) گرچه امروزه نظريه فرويد در مجموع رد شده است ولي اين قسمت آن هم چنان مورد قبول بسياري از روان شناسان است .
۹) سوره روم، آيه ۲۱ .
۱۰) سوره نجم، آيات ۲۸ و ۲۹ .
۱۱) سوره يونس، آيه ۷ و سوره توبه، آيه ۳۸ .
۱۲) سوره كهف، آيه ۴۵; سوره حديد، آيه ۲۰; سوره يونس، آيه ۲۴ .
۱۳) سوره يونس، آيه ۷ .
۱۴) سوره نجم آيات ۲۹ و ۳۰ .
۱۵) سوره رعد، آيه ۲۶ .
۱۶) مرتضي مطهري، پيشين، ص ۲۴۷ ۲۴۶ .
۱۷) نهج البلاغه، خطبه ۳۲ .
۱۸) مرتضي مطهري، پيشين، ص ۲۴۹ .

بازي يک از مهم ترين نيازهاي کودکي است .به زبان ديگه دنياي کودکان در بازي هاي شان است اما خيلي از اين بازي ها هم جنبه ي گروهي داشته و يا در جمع و در تع ...

● ويژگي هاي زنان برتر در قرآن در سوره ي تحريم آمده است : «عَسي رَبُّهُ» «عَسي» با (عين) و (سين) يعني اميد است . اميد است پروردگار پيغمبر «إِنْ طَلَّقَ ...

● انقراض نسل ماموت ها : برخي از دانشمندان دليل انقراض گونه هاي عظيم الجثه پستاندار آمريکاي شمالي را ورود انسان به دنياي طبيعت مي دانند . آنها مي گويند ...

مشکلات دنياي ماشيني باعث شده که روزبه روز افسردگي بيشتر شود. متاسفانه اين پديده به صورت خفيف، متوسط يا شديد، نه تنها در افراد مسن و ميانسال بلکه در بس ...

با گذشت زمان، خيلي از چيزهايي که در زمان هاي قديم مد بوده ، دوباره مد مي شود؛ مثلا تا چند سال پيش، وقتي اسمي از حنا برده مي شد، بيشتر ما يا به ياد ماد ...

مطالعات فسيل شناسي ثابت مي کند که خزندگان بيش از يکصد ميليون سال پيش ( ۶۵ –۱۳۵ ميليون سال ) و قبل از ظهور پستانداران در کره زمين وجود داشته اند. دربار ...

از گذشته هاي دور عسل براي برطرف کردن سرفه، درمان اسهال و آسم استفاده مي شده و آثار خواب آوري هم داشته است. خواصي که امروزه از عسل به اثبات رسيده، شامل ...

البته تا اوايل قرن نوزدهم ميلادي توجه زيادي به مواد پليمري نشده بود بوميان آمريکاي مرکزي از برخي درختان شيرابه هايي استخراج مي کردند که شيرابه بعدها ن ...

دانلود نسخه PDF - آيات قرآني درباره دنيا