up
Search      menu
مدیریت و اقتصاد :: مقاله آموزش و پرورش PDF
QR code - آموزش و پرورش

آموزش و پرورش

راهبردها و راه کارهاي تحول در آموزش و پرورش

به نظر مي رسد در شرايط کنوني کشور و مطابق ضرورتهاي اعتقادي و اجتماعي موجود، آموزش و پرورش براي تحقق چند هدف اساسي بايد برنامه ريزي و حرکت کند. آنچه که به شرح ذيل ارايه مي شود موضوعات و اهداف ناآشنا نيستند لکن تحقق آنها به تلاش هاي گسترده و طرحهاي عميق علمي نياز دارد. آنچه که در اين برنامه مورد نظر اينجانب است راهبردهاي گوناگوني است که جهت تحقق چنين اهدافي بايد به اجرا درآورد.
● تربيت ديني
واژه تربيت ديني و ضرورت پرداختن به آن را متعددشنيده ايم ولي آيا در تربيت ديني کودکان و نوجوانان خود موفق بوده ايم؟
انصافاً سعي و کوشش فراوان توسط مسئولان دلسوز به عمل آمده است ولي به اندازه تلاشهاي صادقانه، نتايج مثبت حاصل نشده است. در حالي که سرنوشت و بقاي نظام اسلامي به مقدار زيادي به تحقق اين هدف بستگي دارد. اگر ما در عرصه هاي گوناگون حيات خود موفقيت هاي مختلف به دست آوريم ولي در تربيت ديني کارنامه رضايت بخش نداشته باشيم به آرمانهاي خود نمي رسيم. براي شاهد مثال مي توان روحيه بلند و معنوي ملت مسلمان ايران و حزب الله لبنان را مثال زد. ملت مسلمان ايران داراي کدام سرمايه است که اين طورشجاعانه و مقاوم در برابر استکبار جهاني ايستاده و پشت سر رهبران خود آرمانهاي خود را پيش رو دارد و براي رسيدن به آنها از هيچ قدرتي نمي هراسد؟ آيا اين روحيه حاصل فعاليتهاي سياسي است؟ قطعا اين گونه نيست زيرا که خيلي از سياسيون و طرفداران آنها در داخل و خارج خود را باخته اند و موضع انفعالي گرفته اند. بنابراين آموزش و پرورش بايد براي تربيت ديني برنامه داشته باشد.
● تربيت علمي
تربيت ديني جايگزين ندارد ولي به تنهايي نمي تواند جاي همه چيز را بگيرد. تربيت علمي که در سالهاي اخير به يکي از تأکيدات مکرر رهبري معظم انقلاب تبديل شده است يکي از لوازم مهم توسعه کشور و عزت جامعه اسلامي است. بديهي است که در اينجا منظور از تربيت علمي اين نيست که دانش آموزان اطلاعات علمي وسيع در زمينه هاي مختلف به دست آورند و حافظ دانش باشند. بلکه منظور آن است که دانش آموزان و دانشجويان مهارتهاي علمي و راهبردهاي يادگيري مؤثر را کسب کنند و خودشان به مولد دانش تبديل گردند. توليد علم از پايه هاي آغازين دوره ابتدايي شروع مي شود.
اگر در آموزش و پرورش يادگيري مهارتهاي علمي در برنامه هاي درسي مورد غفلت قرارگيرد، در سالهاي بعد و دانشگاه نمي توان کار مؤثري انجام داد. اينجانب در اين موضوع ترديد ندارم، تأکيدات مقام معظم رهبري و رئيس جمهور محترم در خصوص پيشرفت کشور و دست يابي به اهداف بلند چشم انداز بيست ساله از طريق رشد علمي دانش آموزان قابل تحقق است.
● تربيت اجتماعي
تربيت اجتماعي و آماده کردن افراد براي زندگي بهتر با ديگران بايد يکي ديگر از هدفهاي اساسي مورد نظر آموزش و پرورش باشد. تربيت علمي- با همه تأثيري که در رشد جامعه دارد- بدون تربيت اجتماعي ابتر و ناقص خواهد بود. فردي را در نظر بگيريد که در اثر رشد علمي اختراع و يا کشفي انجام داده است ولي حس مسئوليت اجتماعي و تعهد در قبال ديگران در او رشد نکرده است.
آيا با چنين روحيه اي مفيد به حال خود و ديگران خواهد بود يا مضر؟ تجارب و نمونه هاي متعدد نشان مي دهد که چنين افرادي که يک بعدي رشد کرده اند به جامعه لطمه خواهند زد. چون توانايي دارد ولي تعهد اجتماعي ندارد. اين مثال و موارد متعدد ديگر نشانگر آن است که دانش آموزان بايد تربيت اجتماعي شوند.
تربيت اجتماعي مورد نظر صرفاً سازگاري اجتماعي دانش آموزان نيست بلکه دارا بودن مهارت و نگرش هاي لازم و فعال براي مواجهه با مشکلات و معضلات اجتماعي نيز مورد نظر است. مشکلاتي از قبيل اعتياد، ايدز و غيره که کودکان و نوجوانان را تهديد مي کند و آسيب هايي نيز وارد کرده است به هوشياري، بصيرت و مهارتهاي لازم نياز دارد. از جمله سئوالات اين است که کدام صلاحيتها و مهارتها بايد در افراد ايجاد و تقويت شود تا بتوانند خود را در برابر اين نوع مشکلات اجتماعي و اخلاقي صيانت کنند؟
انتقادگري اجتماعي بعد ديگر تربيت اجتماعي است. انتقادگري اجتماعي معطوف به آن رفتارهاي اجتماعي است که در برابر عملکردهاي غلط و انحراف از قبيل ظلم، تبعيض و تحقير اجتماعي حساس است. اگر در جامعه انتقاد صحيح و سالم وجود داشته باشد، زمينه هاي سوءاستفاده ها و رانت خواري هاي عده اي دنيا طلب شکل نمي گيرد.
● تربيت سياسي
دانش، مهارت و ارزشهاي سياسي از طريق تعليم و تربيت در دانش آموزان دروني و تقويت مي شود. از آنجا که انسان مسلمان بايد بينش سياسي نيز داشته باشد نظام آموزش و پرورش بايد رشد سياسي افراد را جزء برنامه هاي اصلي خود قرار دهد. در داخل کشور ملت مسلمان ايران از طريق اقدامات سياسي مانند انتخابات و حضور فعال در جامعه سرنوشت خود را تعيين
مي کنند . چنانچه در اين عرصه از آگاهي و مهارت لازم برخوردار نباشند قادر به انتخاب راه صحيح نخواهند بود . مسلما مقابله شجاعانه و آگاهانه با مواضع دشمن به آگاهي و عمل سياسي مردم بستگي دارد .
● تربيت اقتصادي
اقتصاد و جنبه هاي مادي حيات را در زندگي انسانها بايد موضوعي بسيار جدي تلقي کرد و براي ساماندهي آن برنامه ريزي کرد. يکي از راه کارهاي ساماندهي اين موضوع نيز به آموزش و پرورش مربوط مي شود.
اگر اين واقعيت را بپذيريم که رفتار اقتصادي اعضاي جامعه در توسعه و يا عقب ماندگي اقتصادي کشور موثر است به آساني مي توان پذيرفت که آموزش و پرورش چه قدر در توسعه و عدالت اقتصادي ايفاي نقش مي کند. ازطريق آموزش مي توان رفتارهاي کودکان ونوجوانان را اصلاح و يا تغيير داد. به عنوان مثال، اصلاح ساختار الگوي مصرف که ازسوي رهبر معظم انقلاب اسلامي اعلام شده است را به چه نحوي مي توان تحقق بخشيد؟ آيا جز اين است که بايد رفتارهاي مربوط به مصرف را تغيير داد؟
هرچه که به رفتارمربوط مي شود در آموزش و پرورش قابل بحث و اقدام است.
موضوعات اساسي ديگر از قبيل تقويت روحيه کار و توليد و ساير ارزشهاي اقتصادي نيز در بعد تربيت اقتصادي قابل پيگيري و تحقق است.
● راهبردها
آنچه که بيان شد اهم هدفهاي کلي تربيتي است که رسالت هاي اصلي آموزش و پرورش را تشکيل مي دهند.
اصولا نهاد آموزش و پرورش اگر در ابعاد گوناگون تربيت توفيق لازم را به دست نياورد گويي هيچ کاري انجام نداده است. براي دستيابي به اين هدفهاي کلي بايد هدفهاي راهبردي طراحي شود و براي تحقق آنها راهکارهاي عملي پيش بيني گردد.
برخي راهبردها به برنامه هاي درسي و مواد آموزشي ارتباط پيدا مي کند و برخي ديگر به مديريت و برنامه ريزي آموزشي مربوط مي شود. در شاخه نخست سازمان پژوهش و برنامه ريزي آموزشي آموزش و پرورش انجام وظيفه مي کند و شاخه دوم ازطريق بخش هاي گوناگون وزارتخانه اداره مي شود.
بنابراين هدفهاي راهبردي به شرح زير در اين برنامه ارائه مي گردد:
● نيازسنجي علمي و دقيق
تشخيص نيازها درآموزش و پرورش به قدري ضروري و مهم است که آن را بايد يک هدف راهبردي مهم تلقي کرد. تا زماني که نيازهاي آموزشي با نيازسنجي هاي علمي معلوم نشود نمي توان قدم هاي موثر درتعليم و تربيت کودکان و نوجوانان برداشت.
هدفهاي تربيتي درسطوح مختلف به شرط ابتنا بر نيازها اعتبار دارند. نيازها در چند سطح بايد مشخص شوند. سطح نخست، نيازهاي کلان در سطح ملي است. اين نيازها برپايه باورها، اعتقادات و آرمانها که در اسناد اصلي نظام انعکاس دارد مشخص مي شود.
سطح دوم نيازهاي منطقه اي و استاني است و سطح سوم به مناطق کوچک و شهرستانها ارتباط دارد و سطح چهارم به سطح مدارس مربوط مي شود. همه سطوح نيازسنجي بايد انجام پذيرد تا از بررسي و تحليل آنها نيازهاي واقعي دانش آموزان تعيين شود.
هر قدر از سطح نخست به سطح چهارم حرکت کنيم از نيازهاي عقيدتي و ايدئولوژيکي به نيازهاي واقعي و عيني نزديک مي شويم. بدون شک اگر نيازهاي سطح اول را بشناسيم ولي از نيازهاي عيني غفلت کنيم در هماهنگ سازي برنامه ها با مخاطبان به مشکل برمي خوريم و اگر نيازهاي عيني و واقعي را بشناسيم ولي از نيازهاي کلان و اعتقادي غافل باشيم در
هم سو کردن برنامه ها و طرحها با آرمانها شکست مي خوريم. در نظام تعليم و تربيت هردو شکست در نيازسنجي مشکل آفرين است.
● کاهش تمرکز
براي استفاده از نيروها و استعدادهاي گوناگون درسطح کشور و براي هماهنگ کردن برنامه ها با نيازها و توسعه دادن به ارتباطات و فرصت هاي تعاون و همکاري در آموزش و پرورش بايد به سوي کاهش تمرکز در نظام مديريتي حرکت کنيم. بديهي است که دراين جا مقصود عدم تمرکز به طور مطلق نيست. اين سيستم با شرايط و معيارهاي تربيتي و فرهنگي ما سازگار نمي باشد. ولي تمرکز مطلق نيز با معيارهاي ما سازگار نيست. ما براي اراده و اختيار انسانها و انتخاب آنان ارزش قائل هستيم و اصولا راه کمال را از طريق اختيار و انتخاب جستجو مي کنيم. ازطرف ديگر قابليت هاي گوناگون انسانها را بايد نعمت الهي دانسته و شکر عملي اين نعمت ها را بايد به جا آوريم. به عنوان مثال معلماني که درسطح کشور پراکنده هستند در يک نظام متمرکز فرصت انديشيدن و عمل کردن و ابداع و خلاقيت را پيدا نمي کنند.
ضروري است با کاهش تمرکز فرصت مناسب براي همکاري و مشارکت همه اقشار مخصوصاً معلمان در برنامه ريزيهاي درسي و آموزشي به وجود آيد.
درکشور حقيقتي به نام تنوع نيازها وجود دارد. ضمن اينکه خروجي آموزش و پرورش بايد انسان مسلمان، آگاه و متفکر باشد ولي براي رسيدن به اين مقصود بايد از معبر متکثر عبور کرد. کثرتي به نام تنوع «خرده فرهنگ ها» را داريم و بايد به سوي حقيقتي به نام «وحدت فرهنگ اسلامي و ملي» حرکت کنيم. از واقعيتها نبايد غفلت کنيم زيرا که به حقيقت نمي رسيم. هرگز مقصود مقدسي به نام «وحدت بخشي ديني و ملي» را مورد کم توجهي قرار نخواهيم داد ولي هرگز از واقعيت تفاوتها درسطح ملي نيز نبايد به سهل عبور کنيم. بنابر اين کاهش تمرکز و تشکيل يک نظام مديريتي نيمه متمرکز در آموزش و پرورش مورد تأکيد اينجانب است.
● چگونگي کاهش تمرکز
براي کاهش تمرکز يک نظام مديريتي سه سطح مي توان درنظر گرفت. هرکدام از اين سطوح ساختار و وظايف خاص دارند.
● ستاد مرکزي
برنامه ريزي درسي و طراحي چگونگي توليد مواد آموزشي اعم از تعيين هدف، انتخاب محتوا و اصول کلي آموزش و ارزشيابي و ساير انتخاب هاي بنيادي و مهم در سطح ستاد انجام مي گيرد. با توجه به ويژگي فکري و فرهنگي جامعه اسلامي که همه دانش آموزان درجهت اهداف غايي و آرمانهاي نظام بايد تربيت شوند. نمي توان اين کار را به گروه ديگري واگذار کرد.
درستاد مرکزي براي طراحي برنامه ها و مواد آموزشي از متخصصان گوناگون و مربوط از قبيل برنامه ريز درسي، فلسفه تعليم و تربيت و صاحب نظران مسايل اعتقادي، تکنولوژيست هاي آموزشي، روان شناسان و
جامعه شناسان بايد استفاده کرد. اين متخصصان همراه با چند نفر از مسئولان اصلي درشورايي به نام« شوراي عالي برنامه ريزي درسي و توليد مواد آموزشي» وظيفه مهم برنامه ريزي درسي درسطح کلان را انجام مي دهند. شوراهاي برنامه ريزي درسي گروههاي مختلف درسي شاخه هاي فرعي اين شوراي عالي را تشکيل خواهند داد.
● سطح استانها
استانهاي مختلف تفاوتهاي اساسي با يکديگر دارند و نيازهاي گوناگون درهر يک از آنها مطرح است. براي هماهنگ سازي نيازها با برنامه ها، مرکز نياز سنجي و برنامه ريزي در هر استان تشکيل مي شود. در شرايط فعلي درهريک از استانها تعداد قابل توجهي فارغ التحصيلان رشته هاي برنامه ريزي درسي تکنولوژي آموزشي، فلسفه تعليم و تربيت و روانشناسي يادگيري وجود دارد که به کارهاي غير مرتبط اشتغال دارند. با تشکيل اين مرکز در استانها ضمن استفاده از اين افراد، فرصت و شرايط مناسب براي هماهنگ کردن برنامه ها با نيازها فراهم مي گردد. اين مرکز چند وظيفه مهم را مي تواند در دستورکار خود قراردهد:
۱) گردآوري اطلاعات و تشخيص نيازها
۲) تشکيل بانک اطلاعاتي لازم و نظام دهي به اقلام اطلاعاتي گوناگون در آن
۳) تاليف کتاب درسي و ارسال آن به مرکز براي بررسي و تأييد
۴) نظارت و ارزشيابي برنامه هاي درسي
همانطور که درمطالب پيشين گفته شد ساختار و وظايف دقيق هريک از سطوح برنامه ريزي متعاقباً مشخص خواهد شد.
سطح مناطق
درمناطق مختلف هر استان مي توان کميته فرعي مرکز برنامه ريزي را تشکيل داد ولي درمرحله نخست و درسالهاي آغازين تاسيس مرکز نيازسنجي و برنامه ريزي در استان، تاسيس کميته در شهرستانها ضروري به نظر نمي رسد. چنانچه مرکز استان به وظايف خود به درستي عمل کند مناطق را نيز تحت پوشش اطلاعاتي و برنامه ريزي خود قرار مي دهد.
● تلفيق آموزش وپرورش
موضوع تلفيق به نظر نگارنده درآموزش و پرورش هم چنان معطل باقي مانده است. آنچه که به عنوان «پرورش» تاکيد مي شود از طريق پيوند ساختاري با آموزش قابل تحقق است. نمي توان اين دو را مجزا ديد و مجزا عمل کرد ولي در انتظار خروجي مطلوب بود. هر يک از مولفه هاي آموزش و پرورش ازقبيل معلم، برنامه درسي، محيط يادگيري، فضاهاي آموزشي و غيره در برگيرنده جنبه هاي آموزشي و پرورشي خواهند بود. البته تحقق اين مهم در بعضي مولفه هاي به آساني قابل انجام نيست ولي برنامه ريزي لازم بايد انجام گيرد تا در يک زمان بندي تعريف شده به انجام برسد. لازم به ذکر است تأکيد بر تلفيق به معناي حذف معاونت پرورشي از ساختار تشکيلاتي آموزش وپرورش نيست. اين معاونت مي تواند وظايف تعريف شده اي را انجام دهد ولي تلفيق خيلي گسترده تر از حيطه کار معاون پرورشي است.
● مرتبط سازي فعاليتهاي آموزشي و پرورشي به سياستهاي کلان
آنچه که اينجانب در طول مسئوليت خود در آموزش و پرورش دريافته ام عدم هم سويي برنامه ها با سياستها و راهبردهاي کلان است. اين سياستها و راهبردها معمولا در اسناد بالادستي مانند سند چشم انداز، برنامه توسعه، فرمايشات رهبري و رياست محترم جمهوري منعکس است. چنانچه بين برنامه هاي درسي و آموزشي با انتظارات کلان هم سويي نباشد، نظام تربيتي و اجتماعي گسسته مي شود. بدين معنا که دانش آموزان در جهتي پرورش مي يابند که با سياستهاي کلان هم آهنگي ندارد.
به عنوان نمونه موضوع «عدالت» و «پيشرفت» که در دهه چهارم عمر انقلاب اسلامي از سوي رهبري معظم و رياست جمهوري به عنوان راهبرد اصلي فعاليتهاي کشور اعلام شده است. بين آموزش و پرورش و اين راهبرد کلي چه نسبتي بايد برقرار شود؟ آيا جز اين است که در برنامه هاي درسي، کتابهاي درسي، آموزش معلمان و ساير مؤلفه ها بايد مفاهيم، ارزشها، نگرشها و مهارتهاي بنيادين مربوط به عدالت و پيشرفت آموزش داده شود؟ اگر چنين پيوندي برقرار نشود مي توان اميدي براي دستيابي به اين هدف مهم داشت؟ سازمان پژوهش و برنامه ريزي آموزشي وزارت آموزش و پرورش در اين خصوص نقش اساسي و مهم خواهد داشت.
● نظام جامع بهم پيوسته اطلاعاتي (نبا)
بدون ترديد معلمان رکن اصلي آموزش و پرورش را تشکيل مي دهند. هر قدر در مديريت و آسان سازي امور مربوط به اين قشر دقيق تر و علمي تر عمل شود در بهره گيري از قابليتهاي آنان موفق تر خواهيم شد. معمولا مجموعه اي از اطلاعات معلمان را برنامه ريزان و مديران احتياج دارند و به طور مرسوم معلمان در موقعيتهاي مختلف و براي انجام کارهاي گوناگون فرم هاي مختلف تکميل مي کنند و ارايه مي دهند چنانچه با استقرار نظام بهم پيوسته اطلاعاتي (نبا)، بانک اطلاعاتي جامع و به هنگامي که از وضع معلمان کشور داشته باشيم و دسترسي به آنها نيز آسان باشد شبکه ارتباطي قوي تر بين معلمان با يکديگر و بين آنان با مسئولان و مراکز برنامه ريز شکل مي گيرد. در همين ارتباط مي توان براي هر معلم کارت هوشمندي صادر کرد که همه اطلاعات مورد نياز (استخدامي، پرسنلي، حقوقي و عملکردي) در آن مضبوط باشد و در مواقع لزوم از آن استفاده کند. اهميت اين کار زماني معلوم مي شود که به مقدار زمان و انرژي که در شرايط کنوني صرف تبادل اطلاعات مي شود توجه عميق تري به عمل آوريم.
● تربيت نيروي انساني
در اهميت و تأثير نيروي انساني کارآمد و ماهر در پيشبرد برنامه ها هيچ ترديدي نمي توان داشت. اگر همه طرحها و برنامه ها به خوبي تهيه شود ولي نيروي انساني قابل و توانا در اختيار نباشد به درستي اجرا نمي شود. به علاوه اين که اصولا در مقام طراحي و برنامه ريزي نيز به نيروي انساني تربيت شده احتياج داريم. وضع کنوني نيروي انساني را نمي توان وضع مطلوب تلقي کرد. به نظر مي رسد در آماده سازي و تربيت معلم به يک حرکت قوي و همه جانبه در کشور نياز داريم. مخصوصاً اين که ما در نظام اعتقادي خود به معلم و تأثيرگذاري او در شخصيت دانش آموزان جايگاه بسيار بالايي قايل هستيم.
براي تربيت نيروي انساني از دو جهت بايد به طور موازي برنامه ريزي و اقدام کرد. يکي اين که ضروري است نظام تربيت معلم با يک بازانديشي و استفاده از تجارب ساير کشورها و عبرت گيري از نواقص و اشتباهات گذشته احيا شود. شايسته نيست در نظامي که در آن تربيت و فرهنگ مقام نخست را دارد منبع تربيت مربي و معلم ضعيف شود و مورد بي مهري قرار گيرد.
علاوه بر اين مي توان نيروهاي مناسب و باصلاحيت را در استانها و مناطق شناسايي کرد و از طريق گذراندن برخي دوره هاي کوتاه مدت و تداوم آن در ضمن خدمت آنان را براي ورود به کلاس هاي درس آماده نمود. لازم به ذکر است که براي اين مقصود بايد راه کارهاي دقيق و مطمئن براي شناسايي افراد باصلاحيت درنظر گرفت. طريق ديگر براي آماده سازي نيروي انساني، انجام بهتر و علمي تر دوره هاي آموزش ضمن خدمت است. اين آموزشها زماني دقيق و علمي انجام مي گيرد که بر پايه ضرورتها و نيازهاي آموزشي آنان باشد و ثانياً با روشهاي مؤثر و اثربخش اجرا گردد.
نظر به اين که معلمان و مربيان در زمره بزرگسالان قرار دارند در آموزش آنان از روانشناسي و اصول برنامه ريزي آموزش بزرگسالان بايد استفاده کرد.
اين آموزشها علاوه بر کلاسهاي حضوري به طور مجازي و آموزش از راه دور نيز قابل انجام است. به دليل تنوع و کثرت معلمان در سطح کشور بايد از فناوري مناسب براي گسترش آموزشها کمک گرفت. آموزش معلمان از طريق راديو و تلويزيون موضوع مهمي است که از طريق هماهنگي با صدا و سيما مي توان دنبال کرد.
بنابراين براي تربيت نيروي انساني به چند طريق مي توان عمل کرد:
الف) احياي مراکز تربيت معلم با رويکرد برنامه محور
ب) شناسايي نيروهايي با صلاحيت و جذب تدريجي آنها
ج) تداوم آموزشهاي ضمن خدمت بر پايه نيازها و ضرورتها
د) استفاده از صدا و سيما جهت گسترش آموزشها در سراسر کشور.

● مقدمه رشد ماهيان و عواملي که روند رشد تحت تأثير آنهاست براي پرورش دهنده ماهي ، در درجه اول اهميت قرار دارند. زيرا حداکثر رشد ماهي در حداقل مدت زمان ...

نقش و جايگاه آبزيان در رژيم غذايي از گذشته حائز اهميت بوده و امروزه آبزيان بعنوان يكي از منابع پروتئيني (پروتئين سفيد ) مورد توجه انسان قرار گرفته و ب ...

در اين مقاله پرورش گوساله در دو قسمت عمده پرورش گوساله و مراقبت از گوساله بعد از تولد بررسي خواهد شد. ● کنترل تنفس: - بعد از خروج گوساله وضعيت تنفس آن ...

● مقدمه مي توان گفت که انگيزه ي ساختن برنامه ي رجيستري از آنجايي شروع شد که کاربران Ms- Dos از اين که عملا هيچگونه اختياري در تنظيم منو ، پنجره ها و … ...

● کرفس کرفس گياهيست دو ساله با ريشه اليافي و برگ هاي آن مرکب از برگچه هاي دندانه دار مي باشد که از روي ريشه مي رويند . برگ کرفس حدود ۵۰ سانتيمتر رشد م ...

هويج ، گياهي است دوساله كه ريشه آن عمودي بوده و قسمت وسط ريشه گوشتي وخشبي و به رنگ زرد ميشود كه هويج مصرفي را تشكيل ميدهد. به هر ميزان كه اين قسمت ظري ...

کاهو گياهيست يک ساله ، اين گياه از حوالي اروپاي ساحلي يا آسياي مرکزي به نقاط ديگر جهان منتقل شده است .گروهي از محققين معتقدند که مبداء اصلي آن هندوستا ...

چند سالي است که صنعت دريانوردي به عنوان صنعتي جوان در مجامع سياسي و اقتصادي مملکت به صورت جدي مطرح شده است. آمار و ارقام برگرفته از تحقيقات بنگاه هاي ...

دانلود نسخه PDF - آموزش و پرورش