up
Search      menu
زمین شناسی,جغرافیا :: مقاله آتشفشان PDF
QR code - آتشفشان

آتشفشان

آتشفشان
آتشفشان روزنه‌اي در سطح زمين است که سنگ‌هاي گداخته، خاکستر و گازهاي درون زمين از آن به بيرون فوران مي‌کنند. فعاليت آتشفشاني با برون‌افکني صخره‌ها، با گذشت زمان باعث پيدايش کوه‌هاي آتشفشاني بر سطح زمين مي‌شود. آتشفشان‌ها معمولاً در نقاطي يافت مي‌شوند که ورقه‌هاي زمين‌ساخت، همگرايي يا واگرايي دارند.
اجزاي آتشفشان
1. حجره بزرگ تفتالي
2. سنگ‌بستر
3. مجرا
4. پايه
5. آذرين‌لايه
6. مجراي فرعي
7. لايه‌هاي خاکستر فوران‌شده
8. گُرده
9. لايه‌هاي گدازه
10. گلو
11. مخروط انگلي
12. جريان گدازه‌اي
13. دودکش
14. دهانه
15. ابر خاکستر
ديد کلي
مي‌دانيم که زمين در ابتدا به حالت کره گداخته‌اي بوده‌است که پس از طي ميليون‌ها سال بخش خارجي آن به صورت قشر سختي در آمد. اين پوسته به دفعات بر اثر عبور مواد مذاب دروني سوراخ گرديد و سنگ‌هاي آتشفشاني زيادي به سطح آن رسيد. اين عمل حتي در عصر کنوني نيز ادامه دارد. تمام پديده‌هايي که با فوران توده‌هاي مذاب بستگي دارند، پديده آتشفشاني مي‌گويند و علمي را که هدف آن بررسي اين پديده‌هاست آتشفشان‌شناسي مي‌نامند.
وقتي که از فعاليت آتشفشاني صحبت مي‌شود در فکر خود فوران‌هاي بزرگ، سيل‌هايي از گدازه، بهمن‌هايي از سنگ‌هاي گرم و خاکستر، گازهاي سمي و خطرناک و انفجارهاي شديد در نظر مجسم مي‌نماييم که با مرگ و خرابي همراه است. به قول ريتمن کسي که اين حوادث را مي‌بيند هرگز نمي‌تواند فراموش کند و اين امر به قدرت عظيم طبيعت و ضعف نيروي انساني مربوط مي‌باشد.
بزرگترين آتشفشان کرهٔ زمين
بزرگترين آتشفشان کره زمين مونالوآ نام دارد که بخشي از جزاير هاوايي را تشکيل مي‌دهد. محيط قاعده مخروط اين آتشفشان ۶۰۰ کيلومتر و قله آن نسبت به کف اقيانوس که آن را احاطه کرده‌است ۱۰ کيلومتر ارتفاع دارد. اين آتشفشان، همراه با ساير قسمت‌هاي جزاير هاوايي نشان‌دهندهٔ موادي هستند که به وسيله فوران‌هايي که از يک ميليون سال پيش تاکنون ادامه داشته‌اند، بيرون ريخته شده‌اند.
بزرگترين آتشفشان کشف بشر
بزرگترين آتشفشاني که تا کنون به وسيله بشر کشف شده‌است، اليمپوس مونز يا کوه المپوس نام دارد که در سياره مريخ واقع است. شواهد به دست آمده از طريق عکس‌برداري‌هاي سفينهٔ فضايي مارينر ۹ نشان مي‌دهد که ارتفاع اين آتشفشان احتمالاً ۲۳ کيلومتر بوده و کالدراي آن نيز ۶۵ کيلومتر عرض دارد.
نمونه‌اي از فوران‌هاي مهم دنيا
1. آتشفشان وزوو
2. آتشفشان مونالوآ
3. آتشفشان پله
4. آتشفشان بزيمياني
5. آتشفشان پاري کوتين در مکزيک
6. آتشفشان سنت هلن
اقسام آتشفشان‌ها
1. آتشفشان‌هاي نقطه‌اي که مواد گداخته از يک محل بيرون مي‌آيد (آتشفشان نوع مرکزي).
انواع آتشفشان‌هاي نقطه‌اي عبارتند از:
* آتشفشان‌هاي نوع هاوايي يا سپري
* آتشفشان‌هاي نوع استرومبولي
* آتشفشان‌هاي پرکابي
* آتشفشان‌هاي نوع پله
* آتشفشان‌هاي نوع ولکانو
2. آتشفشان‌هاي شکافي يا خطي که فوران آن در امتداد يک شکاف صورت مي‌گيرد.
انواع آتشفشان‌هاي شکافي يا خطي عبارتند از:
* فوران‌هاي خطي غير انفجاري
* فوران‌هاي خطي انفجاري
رابطهٔ آتشفشان‌شناسي با ساير علوم زميني
* ژئوفيزيک: براي اثبات و آگاهي از کانون‌هاي دروني آتشفشان‌ها و پيشگويي شکل و محل و موقعيت آن.
* ژئوشيمي: تعيين دقيق عناصر که بصورت مواد جامد، مايع و گاز از آتشفشان خارج مي‌شوند.
* ترموديناميک: براي فهم و ارزيابي نيروي حرارتي آتشفشان و انرژي حاصله از آن و رابطه تشکيل مواد گداخته با حرارت و فشار و همچنين انجماد آن.
* سنگ‌شناسي: جهت اطلاع از اختصاصات گدازه و شناسايي دقيق سنگ‌هاي آتشفشاني.
* رسوب‌شناسي: پراکندگي و نحوه انتشار مواد جامد آتشفشاني در درياها و خشکي‌ها که به صورت خاکستر، توف، برش و... ته‌نشين مي‌شوند.
اهميت آتشفشان‌شناسي
از نظر اقتصادي: استفاده از انرژي گرمايي آن و انرژي گازهاي فومرولي در گردش توربين و به دست آوردن مواد شيميايي با ارزش که امروزه در ايتاليا، زلاندنو، ژاپن و ايسلند اهميت پيدا کرده‌است و در کشور ما نيز اخيراً براي استفاده از نيروي حرارتي زمين (انرژي ژئوترمال) حفاري‌هايي انجام شده‌است.
آتشفشان يکي از پديده هاي طبيعي و دائمي زمين شناسي است که در طول تاريخ زمين شناسي نسبتا بدون تغيير باقي مانده و در ايجاد، تحول و تکامل پوسته و گوشته زمين نقش اساسي داشته و دارد. توليد مواد آتش فشاني و پديده هاي مؤثر در ايجاد آتشفشان از پرکامبرين تا عهد حاضر تغيير چنداني نداشته است و آنچه در اين راستا تغيير کرده است، نوع دانسته ها، چگونگي انديشيدن و نحوه بهره گيري از آنهاست.
آتشفشانها پديده هاي جهاني هستند و در ساير کرات منظومه شمسي به ويژه سيارات مشابه زمين يک پديده عادي محسوب مي شود و آتشفشان بي شک در کيهان نيز رخ مي دهد. همچنين پوشش سطحي ماه اغلب با سنگ هاي آتشفشاني پوشيده شده است و بارزترين ارتفاعات مريخ توسط آتش فشانها ساخته شده است.فوران هاي فومرولي در برخي کرات مانند قمر آيو در سياره مشتري يک پديده عادي مي باشد. زبانه هاي آتش و لکه هاي خورشيدي را جدا از ماهيتشان، مي توان نوعي فوران آتش فشاني در خورشيد تلقي نمود.
علم آتشفشان شناسي به مباحثي نحوه تشکيل و تحول ماگما، چگونگي جابجايي و حرکت انواع مواد، گدازه ها و ماگماها و نيز تحولات آنها در اتاقک هاي ماگمايي، چگونگي فعاليت آتش فشان ها و گسترش مواد آتشفشاني در سطح زمين، چگونگي تحول مواد آتشفشاني و ... اشاره مي کند. علم آتشفشان شناسي از برخي علوم زمين چون پترولوژي، تکتونيک جهاني، ژئوشيمي، چينه شناسي، رسوب شناسي، ژئوفيزيک، کيهان شناسي و برخي ديگر از علوم تجربي مانند شيمي، فيزيک، آمار و رياضي کمک مي گيرند.
آگاهي از علم آتشفشان شناسي و شناخت آتشفشان ها در بسياري از موارد نظري و کاربردي اهميت شايان توجهي دارد که از آن جمله:
1. با کمک علم آتشفشان شناسي مي توان تا حدودي از ساختمان و ترکيب داخلي زمين (حداقل پوسته و گوشته فوقاني) اطلاعاتي را کسب نمود.
2. هر چند مواد آتشفشاني که به سطح زمين مي رسند، نماينده واقعي قسمت ذوب شده آن نيستند (به دليل ذوب درصدي، تفريق، آلايش و...) ولي بخشي از انکلا وهاي موجود در آنها که قطعاتي از سنگ هاي ذوب نشده قسمت هاي ژرف هستند و توسط آتشفشان ها به سطح زمين مي رسند، مي توانند نماينده قسمت ذوب شده باشند. بررسي اين سنگهاي بيگانه Olistolite و مواد آتشفشاني ما را در شناخت درون زمين ياري مي دهد.
3. امروز استفاده از انرژي ژئوترمال در بسياري از کشورها مرسوم است و جزء انرژي هاي ارزان محسوب مي شود.
سرزمين هاي نزديک به آتشفشان هاي فعال، نيمه فعال و جوان که به تازگي آرامش يافته اند، داراي منابع انرژي خوبي هستند. اين انرژي همچنين بعنوان يک منبع تجديدپذير و بدون آلودگي زيست محيطي در واقع يکي از اميدهاي بشري است. در کشور ما نيز منابع زمين گرمايي غيرعادي بسياري وجود دارد که توجه به شناخت و چگونگي استفاده از انرژي آنها راهي است که به تازگي آغاز شده است و با کمي حفاري و ايجاد تاسيسات نسبتا ارزان مي توان به منابع انرژي ارزشمندي دست يافت.
4. با عنايت به علم آتشفشان شناسي درباره فعاليت مجدد آتشفشان ها و خطرات احتمالي آنها آگاهي کافي در اختيار مجامع قرار مي گيرد.
5. شناخت مسائل وابسته به آتشفشان هاو سنگ هاي آتشفشاني نظير تفريق ماگمايي در آشيانه ماگمايي و محلول هاي گرمابي وابسته، جايگاه سنگ هاي آتشفشاني و خاستگاه آنها بسياري از مسائل ژنتيکي کانه ها را حل مي کند زيرا بسياري از کانسارهاي فلزي و غير فلزي بطور مستقيم يا غيرمستقيم حاصل آتشفشان ها هستند.
پراکندگي آتشفشان هاي جهان براساس موقعيت و نوع مخروط آنها شامل:
1. نواحي آتشفشاني اروپا تا قفقاز
2. نواحي آتشفشاني آفريقا و درياي سرخ
3. نواحي آتشفشاني خاور ميانه و اقيانوس هند
4. نواحي آتشفشاني زلاندنو تا فيجي
5. نواحي آتشفشاني مالزي و استراليا
6. نواحي آتشفشاني اندونزي و جزاير آندامان
7. نواحي آتشفشاني فيليپين و آسياي جنوب شرقي
8. نواحي آتشفشاني ژاپن، تايوان و جزاير ماريان.
9. نواحي آتشفشاني کوريل، کامچاتکا و سرزمين اصلي آسيا.
10. نواحي آتشفشاني آلاسکا
11. نواحي آتشفشاني کانادا و آمريکاي غربي
12. نواحي آتشفشاني هاوايي و اقيانوس آرام
13. نواحي آتشفشاني امريکاي مرکزي و مکزيک
14. نواحي آتشفشاني امريکاي جنوبي
15. نواحي آتشفشاني درياي کارائيب يا هند غربي
16. نواحي آتشفشاني ايسلند و اقيانوس منجمد شمالي
17. نواحي آتشفشاني اقيانوس اطلس
فوران آتش فشان:
فورانهاي آتشفشاني معمولا براساسي شکل دهانه اي که از آن فوران صورت مي گيرد، محل قرار گيري دهانه در کوه آتشفشان، شکل و نوع مخروط آتشفشاني و بالاخره خصوصيات عمومي فوران (آرام يا شديد – انفجاري يا غير انفجاري) طبقه بندي مي شوند.
گدازه هاي اسيدي به علت درصد Sio2 بالايي و درجه حرارت نسبتا پايين داراي گرانروي (ويسکوزيته) بالا و سياليت پائين و در نتيجه به صورت انفجاري همراه با مواد پرتابي مي باشد.
اما در گدازه هاي بازيک به علت درصد Sio2 پائين و درجه حرارت نسبتا بالا، گرانروي پائين بوده و سياليت افزايش مي يابد و در نتيجه مواد پرتابي با مقدار کم و فوران آرام انجام مي شود.
انواع فوران
1. نوع هاوايي:
اين نوع آتشفشان به شکل گنبدي مي باشد و بيشتر مخروط آن از گدازه رقيق با ضخامت زياد و گسترش کم است. ارتفاع اين نوع آتشفشان نسبتا کم است. از دهانه آن اغلب گدازه هاي بازيک با سياليت بالا و مواد پرتابي کم، بيرون مي ريزد.به علت وجود ميزان کم گاز در گدازه اين نوع آتشفشان، فوران جرياني در آن ديده مي شود.
ماگمايي که به سطح مي رسد، معمولا به صورت فواره يا چشمه هاي گدازه اي خارج مي شود. اين نوع آتشفشان در جزاير هاوايي به تعداد زياد يافت مي شود. در جزيره ايسلند نيز از اين نوع آتشفشان يافت مي شود.
2. نوع استرومبولي:
در آتشفشان هاي نوع استرومبولي ماگماي نسبتا رقيق با ترکيب بازيک و مواد پرتابي کم تا زياد مي باشد که مواد پرتابي به صورت ريتمي از اسکوري هاي ملتهب‏، لاپيلي و بمب مي باشد. عمده فعاليت اين نوع آتشفشان در ساحل غربي ايتاليا ديده شده است.
فعاليت هاي آرام استرومبولي از دهانه هاي باز صورت مي گيرد و گدازه هاي نسبتا سيال در افق هاي بالايي مجراي آتشفشان وجود دارند.
به علت گرانروي بالاي ماگما، خروج گاز زيادتر از انواع ماگماهاي سيال نوع هاوايي صورت مي گيرد.
فوران هاي طولاني مدت استرومبولي مي تواند مخروطهاي مختلط را تشکيل دهد، در حالي که فوران هاي کوتاه مدت معمولا مخروط هاي اسکوري دار را تشکيل مي دهند.
خاکستر در اين نوع آتشفشان کم بوده و به هنگام انفجار توليد ابرهاي سبک وزني را مي کند. شيب مخروط اين نوع آتشفشان از شيب آتشفشان نوع هاوايي خيلي بيشتر است.
3. نوع وولکانو:
در نوع وولکانو، گدازه هاي خميري شکل، دهانه آتشفشان را مسدود مي کند و مانع خروج گازها و بخارات مي شود. پس از آن که فشار گازها و بخارات بر اثر تراکم زياد شد، توليد انفجارات شديد مي کند. بر اثر انفجار، ذرات مواد مذاب با فشار به خارج رانده شده و بر اطراف پرتاب مي شوند و توليد ابرهاي ضخيم و وسيعي از خاکستر را مي کنند. اين ذرات خاکستر، پس از سرد شدن در اطراف دهانه آتشفشان ريخته شده و توليد مخروطي از خاکستر مي کند. اين نوع مخروط آتشفشاني اغلب داراي دو شيب است که يکي به طرف دهانه و ديگري به طرف خارج است گدازه مذاب در آن ها به صورت روانه، خيلي کم و نسبتا محدود است.
يک کوه آتشفشان ممکن است مدتي به شکل يک نوع و مدتي ديگر به شکل نوعي ديگر آتشفشاني مي کند. چنان که آتشفشاني کوه وزوو و اتنا. گاهي از نوع استرومبولي و زماني از نوع وولکانو مي باشد
سري ماگمايي آتشفشاني نيز شامل سري تولئيتي، کالکوآلکالن، آلکالن يا شولقرنيتي مي باشد.
* سري تولئيتي شامل بازالت تولئيتي، سنگ هاي حدواسط و اسيدي مي باشد. لري تولئيتي از نظر سديم و پتاسيم و ديگر عناصر آلکالن و همچنين عناصر خاکي نادر و سيليس غني مي باشد که در مناطق سازنده و در داخل صفحات و گاهي در مناطق در حال فرورانش يافت مي شوند.
* سري کالکوالکالن يا سري هيپرستن که مانند سري تولئيتي غني از سيليس است و درصد Al2O3 آن بيش از 17% است و در مناطق فرورانش ديده مي شود.
* سري آلکالن: فقير از سيليس، عناصر آلکالن، عناصر خاکي نادر، مواد فرار، ارتوپيروکسن و پيژونيت و حاوي اليوين پايدار و بدون حاشيه واکنشي و داراي فلدسپاتوئيد ( نفلين – آناليسم، لوسيت ) مي باشد و در داخل صفحات قاره اي و اقيانوسي ديده مي شوند.
* سري شوشونيتي: داراي پتاسيم زياد م نسبت 1= Kzo NazO مي باشد.
و در مناطق در حال فرورانش فراوان است ولي مانند کالکوآلکالن نمي تواند شاخص خوبي براي اين مناطق باشد، زيرا سري شوشونيتي در داخل صفحات قاره اي نيز ديده مي شود.
فعاليت هاي آتشفشاني کواترنر در حقيقت ادامه فعاليت هاي ترشياري در ايران است و در مناطقي که آتشفشانهاي کواترنر فعاليت داشته اند، عموما آتشفشانهاي ترشياري نيز با شدت بيشتري فعال بوده اند.
آتشفشان هاي جوان فعاليت خود را از ميوسن به ويژه ميوسن بالايي و يا ميوپليوسن شروع کرده اند و تا کواترنر ادامه يافته اند. مهمترين مناطق آتشفشاني نئوژن – کواترنر در ايران به صورت ذيل مي باشد:
1- آتشفشان دماوند:
مخروط آتشفشاني دماوند در شرق تهران و 60 کيلومتري ( فاصله هوايي ) آن با مختصات “24 ‘06 520 طول شرقي و “05 ‘57 350 عرض شمالي واقع شده است.
نزديکترين شهرها به اين آتشفشان به ترتيب عبارتند از: رينه (در دامنه جنوبي) ، پلور، دماوند و فيروزکوه ( در شرق ).
گسترش گدازه ها و مواد آذر آواري در دماوند در حدود 400 کيلومتر مربع و در محدوده اي به طول
‘18 520 تا ‘59 510 و عرض “30 ‘04 360 تا “38 ‘48 350 را شامل مي شود.
ارتفاع قله آتشفشاني دماوند از سطح دريا 5610 متر مي باشد. دو مسير براي صعود به قله وجود دارد:
مسير اول جنوب شرق که مسير نسبتا آساني است و مسير ديگري مسير شمالي که صعود از طريق آن بسيار مشکل و خطرناک است.
زمستان هاي منطقه دماوند بسيار سرد همراه با يخبندان و تابستانهاي آن معتدل مي باشد.
در بيشتر ماه هاي سال قله آتشفشاني دماوند پوشيده از برف است و مناسبترين ماه براي صعود به قله، مرداد ماه مي باشد.
بخشي از سنيدي قله دماوند که در مرداد ماه قابل مشاهده است، متعلق به گوگردهاي متصاعد شده از دهانه مخروط مي باشد. مخروط آتشفشاني دماوند در شرق البرز مرکزي قرار دارد. اگر البرز غربي و شرقي را امتداد دهيم، در محل دماوند اين دو امتداد از هم دور مي شوند.
آتشفشان البرز مربوط به ولکانيسمي است که در کواترنر در البرز مرکزي رخ داده است.
تمامي ساختمانهاي تکتونيکي از جمله: گسل ها، تراست ها، چين هاي البرز مرکزي که در منطقه دماوند وجود دارند، زماني که به محدوده گدازه ها مي رسند، محو مي شوند.
آتشفشان دماوند به صورت مخروط نامتقارني است که در قسمت جنوب غرب آن گدازه ها گسترش بيشتري دارند. ريفت مخروط آتشفشاني بيان در اين موضوع است که فعاليت اين آتشفشان محضر به دهانه مرکزي نبوده است بلکه دهانه هاي جانبي نيز در ايجاد مخروط نقش داشته اند. تعدادي دهانه جانبي در ارتفاعات بالاي مخروط در سمت جنوب غرب و شمال شرق قرار دارند اما فعاليت اصلي اين آتشفشان از دهانه مرکزي آن صورت مي گيرد.
در ترکيب سنگ شناسي آتشفشان دماوند بر اساس ميزان Sio2 و ترکيب کاني شناختي آن 3 گروه سنگي قابل تفکيک هستند:
* سنگ هاي بازيک که اين سنگ ها در محدوده پلور و رينه و پل ورکوه ديده مي شوند. اين سنگ ها نسبت به ديگر سنگ هاي دماوند قديمي تر مي باشند. زيرا بر روي سنگ هاي بازيک منطقه پلور مقدار کمي گدازه هاي حدواسط (تراکي آندزيت) مشاهده مي شود. اين گدازه ها تنها در دامنه هاي کم شيب دماوند مشاهده مي شوند و مقدار آنها از ساير سنگ ها کمتر است. اين گدازه ها به علت درصد Sio2 پائين و سياليت بالا داراي وسعت بيشتري است.
* سنگ هاي حدواسط که حجم اصلي سنگ هاي آتشفشاني منطقه را دارا است شامل گدازه ها و سنگ هاي آذرآواري مي باشد و ترکيب کاني شناختي تراکي آندزيت و تراکيت دارند. تغييرات سنگ شناسي و ژئوشيميايي تراکي آندزيت ها و تراکيت ها تدريجي بوده و انواع حدواسط بين اين دو فراوانند.
* سنگ هاي اسيدي که مرز بين سنگ هاي اسيدي و حدواسط در سنگ هاي آتشفشاني دماوند تدريجي است. اين سنگ ها در دامنه قله شمالي کوه هاره و با ضخامت حدود 100 متر بر روي آهک هاي لار قرار گرفته اند.
اين گدازه ها به طور متناوب همراه با مواد توفي به شدت دگرسان شده مي باشند.
اين گدازه ها متراکم و قرمز رنگ بوده و فنوکريست هاي پلاژيوکلاز و هورنبلند در آنها قابل تشخيص است.
د- سنگ هاي ولکاني کلاستيک که در بخشهاي جنوبي، شرقي و غربي دماوند بيشتر ديده مي شود و در بخشهاي شمالي کاهش مي يابد.
سنگ هاي ولکانو کلاستيک به دو دسته پيروکلاستيک و اپي کلاستيک تقسيم مي شوند:
نهشته هاي پيروکلاستيک شامل انواع توف هاي آتشفشاني دماوند شامل:
1. توف هاي شيشه اي دره هزار، توف تراکيتي جنوب قله دماوند، توف شيشه اي شمال دماوند و توف شيشه اي پوميسي رينه.
2. برش آتشفشاني دماوند.
3. نهشته هاي ريزشي پوميسي.
4. نهشته هاي جرياني پيروکلاستيک غرب دماوند و بالاي روستاي آبگرم.
5. نهشته هاي جرياني بلوک و خاکستر.
6. نهشته هاي اپي کلاستيک که در بخشهاي جنوبي و شرقي دماوند قابل مشاهده است.
در ارتباط با نحوه تشکيل آتشفشان دماوند نظريات مختلفي ارائه شده است که در ذيل به آنها اشاره خواهد شد:
* اوسينيکو ( 1930 Ovcinnikow) معتقد است که منطقه گسل دار اسک و آبگرم باعث بالا زدن گدازه ها شده است.
* کريستا ( 1940 Christa)، يک خمش در کمان البرز را مسبب تشکيل آتشفشان دماوند دانسته است.
* آلن باخ ( 1966 Allen Bach)، معتقد است که گسل هاي تشکيلات رسوبي موجب صعود گدازه ها به سطح زمين گشته اند.
* جانگ و همکاران ( 1975 )، با اعتقاد بر برخورد صفحات عربستان و اورازيا، فرورانش صفحه عربستان در امتداد سطح بينوف و ذوب اين صفحه در اعماق و ايجاد ماگماي آتشفشاني، علت پيدايش نمونه هاي کالکوآلسکالن ايران مرکزي را مربوط به عمق زياد اين منطقه ذوب مي دانند که در نتيجه دور بودن از تراست و عمق زياد ذوب، سنگ هاي آتشفشاني آلکالن آشکار شده اند.
* بروس و همکاران ( 1977 ) با توجه به ترکيب شيميايي گدازه هاي دماوند آن را آتشفشان ويروس و دور از زاگرس در نظر گرفته و تشکيل آن را مرتبط با برخورد صفحه عربستان و اورازيا و فرورانش نوع خاص و ذوب پوسته اقيانوسي مي دانند.
* علي درويش زاده (1364) عقيده دارد که آخرين حرکت کمپرسيوني (فشارشي) که فلات ايران را تحت الشعاع قرار داده و سبب چين خوردگي، بالا زدگي و جمع شدن پوسته قاره اي ايران گرديده، محل تاشدگي البرز را هم تحت فشار قرار داده است و اين فشار موجب فعال شدن شکستگي هاي عميق و خروج مواد مذاب گرديده است.
* نوگل سادات (1985) معتقد بود که حرکت گسل هايي که داراي خميدگي هستند، باعث ايجاد يک منطقه کشش در محل خميدگي گشته و آتشفشان دماوند نيز اثر چنين پديده اي است.
* ايران نژاد (1370) معتقد است که گسل هاي عميق منطقه مي توانند شرايطي را ايجاد کنند که از طريق آن ماگماي آلکاسن به سطح زمين برسد.
گسل هاي اسک، بايجان، نوا، سفيدآب، شاهان دشت و ورارود در منطقه شناخته شده و تا زير دماوند ادامه دارند.
2- آتشفشان سهند:
اين آتشفشان در 40 کيلومتري جنوب تبريز با ارتفاع حداکثر 3710 متر واقع شده است.
يعقين سن مطلق گدازه هاي مختلف آن سن 12 تا 140 هزار سال را نشان مي دهد (1356).
سن به عقيده معين وزيري فعاليت هاي آتشفشاني سهند در چندين مرحله صورت گرفته اند و در بين اين مراحل آرامش نسبي وجود داشته است. وفور خاکستر به همراه قطعات يوميسي تا فواصل دور پراکنده شده اند که نشان گر انفجارات شديد آتشفشان سهند است. بلندترين قله، مجموعه متناوبي از برش، پيروکلاستيک ها و آهک سيليسي است که طي دو مرحله فعاليت به وجود آمده اند. مرحله اول به صورت انتشار روانه هاي برشي و مرحله دوم شامل خروج گدازه هاي داسيتي است. ترکيب سنگ شناختي سهند شامل آندزيت، داسيت، ريوداسيت و ريوليت به همراه مواد آذرآواري فراوان مي باشند. ماگماي تشکيل دهنده اين سنگ ها اشياع از سيليس بوده و داراي آلومينيوم زيادي است.
مطالعه اين آتشفشان نشان مي دهد که ولکانيسم در آب صورت گرفته و آثار انواع ماهي در مناطق اطراف توده سهند بيان گر آن است که سهند را دريايي کم عمق فرا گرفته است. با آغاز فعاليت اين آتشفشان در اواسط ميوسن و ايجاد شرايط نامطلوب، گروهي از پستانداران به صورت دسته جمعي از بين رفته اند که آثار اين جانوران در حوضه هاي رسوبي اطراف مشهود است.
توده آتشفشاني سهند در واقع يک استراتوولکان شامل پيروکلاست ايگنمبريت و گدازه است که توسط دودکش هاي مختلف و پراکنده در يک منطقه وسيع بيرون ريخته شده اند.
در فاصله دوره هاي آتشفشاني سهند، رسوبات سيلابي – رودخانه اي و يخچالي تشکيل شده اند که غالبا تا شعاع چندين ده کيلومتري اطراف مراکز آتشفشان گسترش يافته اند.
توده آتشفشاني سهند به وسعت بيش از 3000 کيلومتر مربع، رسوبات دوره ميوسن و قديمي تر را پوشانده است.
تشکيلات ولکانو سديمنت آن به شعاع چند ده کيلومتر از دامنه هاي سهند به طرف جلگه هاي اطراف گسترش يافته اند.
3- آتشفشان سبلان:
اين آتشفشان در باختر شهر اردبيل به ارتفاع 4811 متر قرار دارد که در واقع خط تقسيم حوضه هاي آبريز اروميه و رودخانه ارس به شمار مي رود. رشته کوه آتشفشاني خاموش سبلان از دره قره سو در شمال غرب اردبيل شروع و در جهت شرقي – غربي به طول 60 کيلومتر و عرض تقريبي 48 کيلومتر تا کوه قوشاداغ در جنوب اهر ادامه مي يابد.
مخروط آتشفشاني سبلان از نوع چينه اي است که گدازه هاي آن سطحي معادل 1200 کيلومتر مربع را اشغال کرده اند. مخروط سبلان ساختمان مرکزي عظيمي است که بر روي يک سيستم هورست با روند شرقي – غربي قرار گرفته است. ديدون و ژرمن ( 1976) سن اين آتشفشان را پليوکواترنر مي دانند.
اما باباخاني، سکويه و ريو (1369) اظهار مي دارند که نخستين جريان گدازه سبلان بر روي توف ها و کنگلومرا هاي الوار ق رار دارند که از نهشته هاي کواترنر پيشين حوضه مشکين شهر هستند. ديدون و ژرمن فعاليت آتشفشاني سبلان را به 3 بخش تقسيم مي کنند:
لف – جريانات گدازه اي سبلان کهن که بيشترين بخش کوه سبلان را در بر ميگيرد و شامل آندزيت هاي زيرين و مياني و جريان گدازه داسيتي است.
ب – فرونشست که بخش مرکزي ساختمان پيشين گسيخته شده که نتيجه آن ايجاد يک فرورفتگي دايره اي به قطر 20 کيلومتر است و همزمان با فرونشست کالدار، فوران هاي انفجاري نيز روي داده است و از مواد آذرآواري تشکيل شده است.
ج – گنبدها و جريانات گدازه اي سبلان جوان که پس از فروريزش کالدار، فوران مواد آتشفشاني صورت گرفته که بلندترين بخش هاي مرکزي آتشفشان را تشکيل مي دهند.
- آتشفشان تفتان:
تفتان يک آتشفشان جوان و نيمه فعال به سن پليوسن – کواترنر در بلوچستان و 50 کيلومتري شهر خاش قرار دارد. ارتفاع اين آتشفشان از سطح دريا 4050 متر و از دشت هاي اطراف 2000 متر است. اين آتشفشان در روي فيليش هاي کرتاسه بالايي و ايوسن بنا شده است. اولين فوران تفتان شامل گدازه ها و سنگ هاي پيروکلاستيک با ترکيب داسيت و ريوداسيت در 20 کيلومتري غرب – شمال غرب قله فعلي شروع شده است ( گانسر 1966 ).
فعاليت مجدد تفتان شامل: گدازه هاي داسيتي و آندزيتي متعلق به اواخر پليوسن در 10 کيلومتري شمال غرب پس از يک آرامش منجر به تشکيل طبقات اگلومرا، يک انفجار مهم در 2 کيلومتري جنوب قله امروزي به وقوع پيوسته که اثر آن امروزه به صورت گودال فرسايشي ديده مي شود.
يکي از ويژگي هاي جالب در تفتان، ناهماهنگي کاني شناسي و تحول معکوس کاني ها در آندزيت هاي کواترنر اين آتشفشان ديده مي شود. در گدازه هاي تفتان سنگ هاي بازيک مشاهده نمي شود. سنگ هاي آذرآواري و توف هاي پوميسي بخش وسيعي از شرق و جنوب غرب آتشفشان تفتان را مي پوشانند که اين سنگها عمدتا از پوميس و پوميسيت تشکيل شده اند.
- آتشفشان بزمان:
سنگ هاي آتشفشاني – نفوذي شمال گودال جازموريان مجموعه سنگ هاي ماگمايي بزمان را شکل مي دهند. اين کمپلکس ماگمايي جزء زون ماگمايي اروميه – دختر محسوب مي شوند. سنگ هاي نفوذي منطقه بزمان از گرانيت آلکالن پورفيري با فلدسپات هاي پتاسيم دانه درشت، گرانيت هاي دورنيلنددار، گرانوديوريت تا کوارتز ديوريت تشکيل شده اند که داراي 64 تا 74 ميليون سال سن مي باشند.
سنگ هاي خروجي اين منطقه شامل سنگ هاي داسيتي، آندزيت – داسيتي و بندرت ريوليت، ايگنمبريت و توف هاي شيشه اي متبلور تشکيل مي دهند که در جنوب شرق آتشفشان بزمان رخنمون دارند. سنگ هاي آتشفشاني بزمان عمدتا آندزيت، بازالت و کمي اليوسن بازالت مي باشند. آتشفشان داراي ساختمان استراتوولکان پيچده اي مي باشد و انواع گدازه هاي آندزيتي، داسيتي و ريوداسيتي در دامنه شرقي آن زيادتر است. مخروط اصلي اين آتشفشان از اجتماع برش هاي ايگنمبريتي، پوميس و گدازه تشکيل شده که به طور متناوب قرار گرفته اند.
- آتشفشان آرارات:
آرارات يک آتشفشان استراتوولکان است که وسعتي در حدود يک هزار کيلومتر مربع را اشغال کرده است. اين آتشفشان در محل تلاقي شکستگي هاي بزرگ با جهت شرقي – غربي و غربي – جنوب شرقي قرار گرفته است. در منطقه آرارات بر روي رسوبات کواترنر، توف هاي قرمز تحتاني و سپس گدازه هاي آندزيتي، داسيتي و ريوداسيتي ريخته شده اند و در پايان نيز روانه هاي بازالتي منطقه را مي پوشانند.
سنگ هاي آتشفشاني آرارات (به غير از بازالت ها) به سري غني از ايتريم و فقير از ايتريم تقسيم مي شوند که هر دو سري شامل آندزيت، داسيت و ريوداسيت است.

آتشفشان يک ساختمان زمين شناسي است که به وسيله آن مواد آتشفشاني (به صورت مذاب ، گاز ، قطعات جامد ياهر ۳)از درون زمين به سطح آن راه مي يابند. انباشتگي ا ...

آتشفشان روزنه‌اي در سطح زمين است که سنگ‌هاي گداخته، خاکستر و گازهاي درون زمين از آن به بيرون فوران مي‌کنند. فعاليت آتشفشاني با برون‌افکني صخره‌ها، با ...

بمبها قطعاتي از گدازه هستند که داراي اشکال خاصي مي‌باشند و اين شکل احتمالا بر اثر چرخش آنها هنگامي که به هوا پرت مي‌شوند، بوجود مي‌آيد. اندازه بمبها ب ...

آتشفشانهاي بزرگ سهند ، در ۴۰ کيلومتري جنوب تبريز واقع است و با آتشفشانهاي کوچکتر شمال غرب درياچه اروميه و مرکز آتشفشاني ارمنستان و آرارات که در نزديکي ...

معمولاً وقتي از شدت درجه ريشتر (Richter) صحبت مي شود، تمام اطلاعات مربوط به شدت يک زلزله ارائه مي شود. زلزله اي که در تابستان سال ۱۹۹۸ قسمتي از افغانس ...

بررسي آتشفشان ها در ايران نشان مي دهد ايران داراي پنج آتشفشان دماوند ، سبلان ، تفتان ، بزمان و سهند است که از اين تعداد سه آتشفشان بزمان، تفتان و دماو ...

وجود ۱۵۰۰ آتشفشان در کره زمين فوران توده هاي بزرگي از خاکستر در ايسلند در اثر فعال شدن يکي از آتشفشان هاي خفته اين منطقه باعث شده است نشريه علمي لايو ...

شناخت زلزله تعريف زلزله مردم عامي درکلامي ساده زلزله راحرکت ناگهاني زمين ناشي ازخشم نيروهاي ماوراء الطبيعه وخدايان مي دانند که بر بندگان عاصي وعصيانگر ...

دانلود نسخه PDF - آتشفشان